NÛPEL – Muzîk, ji bilî ku yek ji formên herî bingehîn ên hilberîna estetîkî di dîroka mirovahiyê de ye, hilgirek sereke ya bîra civakî, nasnameya çandî, hişmendiya neteweyî û berxwedana kolektîf e. Ezmûnên dîrokî, êş, berxwedan, nirx û şêwazên jiyana gelan bi rêya muzîkê ji nifşekî bo nifşekî din hatine veguhestin. Di vî warî de, muzîk ne tenê çalakiyek hunerî ye, lê di heman demê de qadeke têkoşîna îdeolojîk, siyasî û çandî ye jî. Wekî yek ji kevintirîn formên îfadeya estetîkî, çandî û civakî di dîroka mirovahiyê de, muzîk ji formeke hunerî bêtir bûye; ew amûrek bingehîn ji bo avakirina nasnameyê, bîra kolektîf, hevgirtina civakî û têkoşîna îdeolojîk bûye. Di seranserê dîrokê de, muzîk wekî zimanekî bihêz ê ragihandinê kar kiriye ku êş, berxwedan, bawerî, kevneşopî û karakterê neteweyî yê gelan hildigire. Lêbelê, ev bandora bihêz a hunerê di her serdemê de ji hêla hêzên serdest ve bi stratejîk hatiye bikar anîn, ne tenê ji bo armancên estetîkî lê di heman demê de di pêvajoyên endezyariya civakî, hegemonya çandî, veguherîna exlaqî û asîmîlasyona neteweyî de jî.
Huner, bi taybetî muzîk, ji rastiya civakî serbixwe nîne; berevajî vê, her hilberîna hunerî di çarçoveyên dîrokî, siyasî û îdeolojîk ên taybetî de tê şekildan. Ji ber vê yekê, hunermend pir caran an di hilberandina îdeolojiyên serdest de rolek dilîze an jî dibe beşek ji berxwedana çandî ya civakên bindest. Di seranserê dîrokê de, çînên serdest û pergalên kolonyal hunermend, amûrên hilberîna çandî û formên muzîka populer ber bi armancên xwe yên îdeolojîk ve araste kirine; armanc dikin ku nirxên bingehîn ên civakan bi veguherandina çandên herêmî û neteweyî qels bikin. Di seranserê dîrokê de, hêzên serdest bandora civakî ya hunerê, û bi taybetî muzîkê, nas kirine û ew ji bo pêşxistina berjewendiyên xwe yên hegemonîk bikar anîne. Huner di pêvajoyên kolonyalîzmê, asîmîlasyona çandî, veguherîna nirxên civakî û qelskirina nasnameyên neteweyî de bûye amûrek girîng. Di vê çarçoveyê de, hunermend pir caran bêalî nemaye; wan an beşdarî hilberandina têkiliyên hêzê yên heyî an jî di berxwedana gelên bindest de bûye.
Di serdema nûjen de, muzîk di bin bandora pîşesaziya çanda gerdûnî de, ku di nav mentiqa xerckirina kurt-dem a çanda populer de hatiye şekildan, her ku diçe bazirganî dibe. Di vê pêvajoyê de, avahiyên muzîkê yên herêmî, rîtmên kevneşopî, pergalên melodîk, mod û vegotinên çandî yên gelek gelan qels bûne; bi formên muzîkê yên standard ên li ser bingeha normên çandî yên Rojava-navendî an hegemonîk hatine guhertin. Ev ne tenê guhertinek hunerî ye, lê di heman demê de hilweşîna bîra çandî û veguherîna nirxên civakî jî temsîl dike. Bi taybetî di nîv sedsala dawî de, di bin bandora pîşesaziya çanda kapîtalîst a gerdûnî de, muzîk di gelek civakan de ji nirxên kevneşopî hatiye veqetandin, bazirganî bûye, standardîze bûye û veguheriye hilgirê çandên hegemonîk. Di vê pêvajoyê de, kevneşopiyên muzîkê yên herêmî, avahiyên melodîk ên bêhempa, şêwazên rîtmîk, pergalên mod û vegotinên çandî bi awayekî gav bi gav qels bûne; bi normên çanda populer a Rojava-navendî hatine guhertin. Ev ne tenê veguherînek estetîkî ye, lê di heman demê de hilweşîna bîra civakî, avahiya exlaqî û nasnameya neteweyî ye jî.
Di çarçoveya muzîka Kurdî de, ev pêvajo aliyekî hîn krîtîktir digire. Di dîrokê de, muzîk yek ji amûrên herî girîng ji bo berxwedan, parastina nasnameyê û hişmendiya civakî di têkoşîna rizgariya neteweyî ya Kurd de bûye. Kevneşopiya dengbêjiyê, stran, rîtmên folklorîk û avahiyên modal di nav hêmanên bingehîn ên ku bîra dîrokî ya gelê Kurd hildigirin de ne. Lêbelê, bi modernîzekirin, populerkirin û zexta bazara çandî re, pergala deng a kevneşopî, avahiya rîtmîk, karakterê melodîk û kodên estetîk ên neteweyî yên muzîka Kurdî di hin berhemên hunerî de bi girîngî hatine guhertin; ev veguherîn carinan di bin navê modernîzekirinê de hatiye rewakirin. Di vê çarçoveyê de, hilweşîna çandî ne tenê guhertinek di forma muzîkê de ye, lê di heman demê de qelskirina hilgirên estetîk ên nasnameya neteweyî ye. Guhertina nirxên muzîka kevneşopî bi normên estetîk ên biyanî, di demek dirêj de, dikare berxwedana çandî ya gel kêm bike û xizmetê ji polîtîkayên asîmîlasyona çandî yên pergalên kolonyal an hegemonîk re bike. Ev pêvajo, çi bi hişmendî an nehişmendî werin kirin, dikarin mîrata muzîka neteweyî vala bikin, bibin sedem ku gel ji eslê xwe yê çandî dûr bikevin.
Ev pêvajo encamên pir krîtîk li ser muzîka Kurdî çêkiriye. Mîrateya muzîkê ya dîrokî ya gelê Kurd – kevneşopiya dengbêjiyê, rîtmên folklorîk, pergalên dengî yên bêhempa, avahiyên modal û çanda devkî – bîreke neteweyî ya bihêz ava kiriye. Di têkoşîna Kurdan a ji bo azadiyê de, muzîk ne tenê şêweyek hunerî ye, lê di heman demê de amûrek bingehîn e di parastina nasnameyê, domandina berxwedanê û avakirina hişmendiya civakî de. Lêbelê, di salên dawî de, adaptekirina muzîka Kurdî ji hêla hin derdoran ve bi trendên bazara populîst, entegrekirina wê di trendên modayê yên rojane de , û bazirganîkirin û veguherîna avahiya wê ya kevneşopî pirsgirêkên çandî yên cidî afirandine. Bi taybetî balkêş e ku ev nêzîkatiyên hunerî, ku nirxên hundurîn ên muzîka Kurdî qels dikin, carinan di nav saziyên çandî yên Kurdî û qada civakî de gihîştine pozîsyonên berbiçavtir, rewatir û bibandortir. Ev du pirsên bingehîn derdixe holê: Ya yekem, gelo ev windakirina hişmendiyê ye ku ji dûrketina civakê ji kokên xwe yên çandî derdikeve? Ya duyemîn, gelo pêşvebirina sîstematîk a van kesan li gorî polîtîkayên îdeolojîk û çandî yên taybetî ye? Her du îhtimal jî ji perspektîfa hegemonyaya çandî girîng in, û dema ku bi zanistî werin nirxandin, berpirsiyariya saziyên çandî ji bo parastina nirxên xwe yên hundurîn li vir xwedî girîngiyeke navendî ye.
Herwiha, nebaşbûna bernameyên perwerdehiyê yên sîstematîk di beşek girîng a saziyên çandî yên Kurdî de di derbarê avahiya muzîka dîrokî ya Kurdî, pergalên deng ên kevneşopî, şêwazên rîtmîk, taybetmendiyên modal û bîra muzîka neteweyî de pirsgirêkek cidî ye. Di şûna wê de, modelên perwerdehiyê yên ku ji hêla teoriyên muzîkê yên navendî yên Rojavayî an normên estetîkî yên çandên serdest ve hatine şekildan pir caran têne sepandin. Ev nêzîkatî dibe sedema ku hunermendên hêvîdar ji kokên xwe yên muzîkê dûr bikevin û rê li ber wan digire ku mîrata xwe ya çandî hem bi zanistî û hem jî bi hunerî kûr fam bikin. Di vê çarçoveyê de, berpirsiyariya çandî ne tenê balê dikişîne ser polîtîkayên asîmîlasyonê yên derveyî, lê di heman demê de balê dikişîne ser qelsiyên sazûmanî yên navxweyî jî.
Bo nimûne, wergerandina dîrokî ya gelek melodiyên Kurdî bo zimanên din û entegrekirina wan di nav bazarên muzîkê yên neteweyî yên cuda de nîşaneyek girîng a veguherîna çandî ye. Lêbelê, pirsgirêka sereke li vir ne tenê kesên ku ev veguherîn pêk anîne ne, lê di heman demê de ne besbûna saziyên çandî yên wan bi xwe di parastin, hilberandin û civakîkirina formên resen ên van berheman de ye. Bi gotineke din, berpirsiyariya windakirina mîrata çandî divê ne tenê di aktorên derve de, lê di heman demê de di xemsariya saziyên çandî yên xwe de jî were dîtin. Ji ber vê yekê, hilweşîna çandî ne tenê pêvajoyek e ku ji derve ve tê ferzkirin; ew di heman demê de diyardeyek e ku bi qelsbûna mekanîzmayên parastinê yên hundurîn re lez dibe. Ger civak mîrata xwe ya muzîkê ya dîrokî di astên zanistî, hunerî û sazûmanî de nepejirîne, ev valahî dê ji hêla formên çandî yên hegemonîk ên cuda ve were dagirtin.
Di encamê de, muzîk ne tenê şêweyekî hunerî ye; ew di heman demê de qadeke têkoşîna siyasî, çandî û civakî ye. Parastina muzîkê di têkoşîna azadiyê ya gel de ne tenê hilbijartinek estetîkî ye; ew tê wateya parastina serxwebûna çandî, bîra civakî û nasnameya neteweyî. Ji ber vê yekê, parastin, pêşxistin û modernîzekirina şêweyên muzîkê yên kevneşopî dema ku nirxa wan a hundurîn diparêze ji bo berdewamiya çandî girîng e. Potansiyela rizgarker a hunerê tenê dikare beşdarî berxwedana civakî bibe heya ku ew girêdana xwe bi rastiya dîrokî û çandî ya gel re biparêze.
Parastina muzîka Kurdî ne tenê meseleyeke desteserkirina çandî ya nostaljîk e ; ew têkoşîneke stratejîk e ji bo parastina nasnameya neteweyî, bîra dîrokî û nirxên civakî. Parastina avahiyên muzîkê yên kevneşopî nayê wê wateyê ku ji modernîzasyonê re girtî bin; berevajî vê, ew pêşveçûna modernîzasyonê bi awayekî ku bi nirxên xwe yên estetîkî re lihevhatî be, hewce dike. Erka saziyên çandî yên neteweyî ne ew e ku teslîmî dînamîkên bazara populer bibin, lê belê ew e ku mîrata muzîkê ya dîrokî ya gelê xwe bi karanîna rêbazên zanistî biparêzin, fêr bikin û veguhezînin nifşên pêşerojê. Ji ber vê yekê, muzîk ne tenê şêweyek estetîkî ya îfadeyê ji bo gel e, lê di heman demê de yek ji warên bingehîn ên serxwebûna çandî, berxwedana neteweyî û hebûna civakî ye. Pêşeroja muzîka Kurdî tenê dikare bi têgihîştinek ku girêdana xwe bi kokên xwe yên dîrokî re diparêze, hişmendiya rexnegir pêş dixe û berpirsiyariya çandî dide pêşiyê, were misoger kirin.
Veysi Varli
