AMED (Nûpel)– Çavkaniya avê ya dîrokî Anzele ku li herêma Sûra kela qedîm Amedê bi hezaran salan e bi şîfa, efsane û hênikiya xwe jiyanê dide bajar, hem bi mîrata xwe ya çandî hem jî bi fonksiyona xwe ya civakî ya îro wek yek ji sembolên herî girîng ên bajêr berdewam dike.
Anzele ku di pêvajoya dîrokî de bi navên wekî “Ayn-ı Zeura”, “Ayn-i Zülal” û di nav gel de wekî “Ayn Zelîha” (Ava Zelal) hatiye naskirin, bi çîrokên xwe yên ji rabirdûyê heta îro, rûdaneke balkêş nîşanî Masîgol a Rihayê dide.
Di Nîşeyên Ewliya Çelebî û Efsaneyan de Anzele
Anzele ku di seyahatnameyên gerokê navdar Ewliya Çelebî û di qeydên dîrokî yên bajêr de cihekî girîng digire, bi masiyên xwe yên pîroz û ava xwe ya bîhnfireh û şîfadar tê naskirin. Li gorî rîwayetan, tê bawerkirin ku kesên hewl didin masiyên di hewzê de nêçîr bikin, rûyê wan xwar dibe û felç dibin.
Ewliya Çelebî hêza şîfayê ya vê avê bi van gotinan tîne ziman:
“Bi hezaran mirov dikevin navê û xwe dişon; kesên bi nexweşiya tayê ketine û yên nexweşiya xurê girtî ne, eger bikevin nav vê avê û çil roj jê vexwin, bi emrê Xwedayê Heyy û Qadir, mîna ku ji dayika xwe nû çêbûne saxlem dibin. Ev der cihekî dîtbar e.”
Çelebî her weha radigihîne ku piştî hinek îdamên ku Siltan Muradê Fatihê Bexdayê li bajêr pêk anîne, hewz bi xwînê dagirtiye; paşê sultan poşman bûye û guharên zêr û zîv di kelaşên çar masiyên mezin ên hewzê re derbas kirine û ew azad kirine.
Ji Dîrokê Heta Îro Rêyên Avê
Li gorî gotarên dîroknasên bajêr mîna Mustafa Akif Tutenk, Anzele ligel ava İçkale û Alî Dede, yek ji sê çavkaniyên sereke yên ava hundirê Sûrê ye. Tê zanîn ku ev av ji ava Hundirê Kelê bêtir û gurtir diherikî, di rabirdûyê de piştî ku hewcedariya gelek mizgeftan bi cih tîna, digihîşt heta Kaniya Siltan Şuca ya li Deriyê Mêrdînê, Mizgefta Alî Paşa û hemaman.
Li gorî agahiyên ku Horepiskopos Aziz Gunel ragihandine, dêreke mezin ku di sala 521’ê Zayînî de li nêzî Deriyê Rihayê li ser navê Ezîz Mar Zuoro hatibû avakirin, di serdema Artukiyan de veguheriye turbeyê û navê “Sarı Sadık” girtiye, û çavkaniya avê jî bi vê herêmê re hatiye hûnandin.
Kaniya Kêfa Zarokan û Tevgera “Xezeba Avê”
Anzele ku heta salên 1950’yan di navenda jiyana bajêr a asêbûyî ya hundirê Sûrê de cih digirt, di fotoyên keşfî yên reş û spî de cihekî wisa bû ku jinan tê de cil dişûştin û zarokan tê de avjenî dikirin û zebeş sar dikirin.
Îro jî ev çand neguheriye. Bi germbûna hewayê re, zarokên Sûrê berê xwe didin ava hênik a Anzeleyê ku mîna herêmeke rekreasyonê û dibistaneke avjeniyê ye. Li vir zarok fêrî avjeniyê dibin û kêliyên xweş derbas dikirin.
Lê belê, zuhabûna hema hema hemû kaniyên hundirê Sûrê ku berê jiyan didan nêzî 130 kaniyan, rûniştvanên bajêr û dîroknasan pir xemgîn dike. Welatiyên Amedî balê dikişînin ser ku di serdemeke nû ya ku “şerê avê” yê gerdûnî tê de rû dide, divê heman hesasiyeta ku ji bo kela hezar salan tê nîşandan, ji bo van çavkaniyên avê yên qedîm ên ku wekî hêsirên çavên Anzeleyê ne jî were nîşandan û xwedî lê derkevin.
