NÛPEL – Felsefeya Zimannasiya Bedirxaniyan: Ji Avakirina Hişmendiya Neteweyî Ber bi Bandora li ser Kurdiya Modern
Di tarîtiya asîmîlasyonê ya piştî têkçûna serhildanên leşkerî yên salên 1920-1930’î de, Mîr Celadet Alî Bedirxan (1893-1951) wekî yek ji rewşenbîrên herî bibandor ên dîroka Kurdî derket pêş. Piştî serokatiya Tevgera Xoybûnê, wî bi rêya ziman û çandê stratejiyeke nû ya avakirina hişmendiya neteweyî pêş xist. Di sala 1931’ê de Bingehên Gramera Kurdmancî weşand û di 15’ê Gulana 1932’yan de kovara Hawarê li Şamê derxist. Ev xebat ne tenê reformeke teknîkî, lê projeyeke felsefî-siyasî ya kûr bû ku zimanê Kurdî wekî hebûna neteweyî, eniya dawî ya berxwedanê û amûra derbasbûna ji tinebûnê ber bi xwebûnê didît.
Kûrahiya Entelektuelî: Ziman wekî Eniya Dawî ya Berxwedanê
Mîr Celadet Alî Bedirxan di nava xebatên Hawarê de felsefeyeke zimannasî ya kûr pêş xist. Li gorî wî, neteweyek ku zimanê xwe winda bike, axa xwe jî winda dike. “Zimanê me, welatê me ye” ne tenê gotinek e, bingeha hebûna neteweyî ye. Ziman şerta pêşîn a hişmendiya kolektîf û vîna neteweyî ye. Gotina wî ya navdar — “Kurdno! Heke hûn nexwînin, hûn ê nebin” — vê fikrê kurt dike: xwendina bi zimanê dayikê, şerta hebûnê ye. Bê zimanê standard, Kurd dê di rewşa tunebûnê de bimînin; wekî objektên dîrokê, ne wekî subjektên xwedî vîn.
Nameya Dîrokî ya 1933’an: Manîfestoya Rûmetê li Hemberî Înkarê
Di 8’ê Kanûna 1933’yan de, ji Teberiyê (Tiberias) ya li peravên Filistînê, Mîr Celadet Alî Bedirxan nameyeke vekirî û berfireh ji Mistefa Kemal Paşa (Gazi Mustafa Kemal) re şand. Ev nameya ku bi wesîleya dehsalîbûna damezrandina Komara Tirkiyeyê û efûya giştî ya wê salê hatibû nivîsandin, li Şamê wekî pirtûka şeşemîn a Pirtûkxaneya Hawarê hat çapkirin. Name bi zimanekî fermî, lê bi wêrekî û analîzeke kûr hatiye nivîsandin. Ew ne tenê nameyeke dîplomatîk, lê manîfestoyeke rûmetê ya rewşenbîrî ye ku hem polîtîkayên înkar û asîmîlasyonê yên Komarê rexne dike hem jî li ser bingeha zanistî û dîrokî mafên neteweyî yên Kurdan diparêze.
Name di du beşên sereke de tê dabeşkirin: Beşa yekem ji aliyê siyasî-hiqûqî ve pirsgirêka Kurdî analîz dike; beşa duyem jî bi perspektîfa zimanzanî û entelektuelî li ser hebûna ziman û çanda Kurdî radiweste. Mîr Celadet hişyarî dide ku efûya giştî ya 1933’yan, her çiqas wekî gaveke erênî were dîtin jî, pirsgirêka bingehîn çareser nake. Ew balê dikişîne ser wê yekê ku polîtîkayên înkarê yên dewletê “du Tirkiye” afirandine: Yek ji bo Tirkan û yek jî ji bo Kurdan ku di bin zor û asîmîlasyonê de tên hiştin. Wî tekez dike ku ev polîtîka ne çareseriyê, lê mezinkirina aloziyan tîne.
Yek ji daxuyaniyên herî bibandor ên nameyê ev e:
“Heke hûn bi daxuyaniyeke fermî hebûna Kurdistanê, mafên dîrokî, neteweyî û çandî yên Kurdan nas bikin û eşkere bikin, hingê gava mezin û girîng a ber bi çareseriya pirsgirêkê ve tê avêtin.”
Mîr her wiha bi gotineke kûr dibêje:
“Bawer bin ku asîmîlekirin an jî esîrgirtina Kurdan, ji kuştina wan zehmettir e.”
Ev hevok di navenda felsefeya zimannasiya Bedirxanî de cih digire: Ruhê neteweyî, hişmendî û ziman bi rêya ferman, zor û asîmîlasyonê nayên tunekirin. Mîr Celadet destnîşan dike ku înkara hebûna gelê Kurd ne tenê siyasî ye, di heman demê de li dijî rastiyên dîrokî û zanistî ye.
Beşa zimannasî ya nameyê yek ji hêzên wê yên herî mezin e. Mîr Celadet bi rêya zimannasiya berawerdî bersiva rasterast dide îdeolojiya fermî ya “Teza Dîroka Tirk” ku Kurdî wekî “diyalekteke Tirkî” nîşan dida. Wî bi argumanên zanistî îsbat kir ku Kurdî zimanekî serbixwe yê malbata Arî (Indo-Ewropî) ye. Bi mînakên peyvan û avahiya gramerî, wî nîşan da ku Kurdî bi zimanên din ên Arî re hevrê ye (mînak: “bir” bi îngilîzî “brother”, sanskrîtî “bhrātar”; “dayik/dê” bi “mother/mâdar”; hejmarên wekî “du, sê, çar, deh” bi formên latînî û sanskrîtî re).
1. Felsefeya Zimannasî: Derxistina “Mantiqa Kurdî”
Mîr Celadet fêm kiribû ku Kurdî di bin bandora giran a Erebî, Farisî û Tirkî de maye. Armanca wî ew bû ku mantiqa xwezayî ya Kurdî derkeve pêş. Ev ne paqijkirineke radîkal, lê organîk û pratîk bû: Peyvên biyanî yên rojane diparast, lê ji bo têgehên zanistî û felsefî peyvên Kurdî yên xwezayî an jî afirandî pêşniyar dikirin. Pirtûka wî ya Bingehên Gramera Kurdmancî (1931), rêziman û rastnivîsîna Kurdî organîze kir û Kurmancî wekî bingeha standardîzekirinê hilbijart.
2. Demokratîzekirina Ziman
Mîr ne tenê ji bo çîna bilind, lê ji bo şivan, gundî û karkeran jî alfabeya Latînî ya sade hilbijart. Ev demokratîzekirina ziman bû: Zimanê Kurdî ji monopoliya elîtan derxist û kir amûreke hevpar a hemû civakê. Di kovara Hawarê de ev felsefe bi nivîsên sade û wergerên ji edebiyata cîhanî hat pêkanîn.
3. Têkiliya bi Stratejiya Xoybûnê re
Piştî têkçûna serhildanên leşkerî, Xoybûnê paradîgmayeke nû danî: Li şûna “Osmanîbûnê”, Kurdbûna modern kir navenda siyaseta neteweyî. Hawar, stratejiya paşvekişîna çandî bû: Parastina “Ruhê Kurdî” da ku di pêşerojê de axa fîzîkî dîsa were bidestxistin.
Rola Rewşenbîrên din di Avakirina Hişmendiya Neteweyî de
Projeya Bedirxaniyan xebateke kolektîf bû ku “Malbata Hawarê” ava kir:
• Kamuran Alî Bedirxan: Hevkarê sereke yê alfabeyê bû.
• Osman Sebrî: Bi gotarên siyasî û çîrokên welatperwerî beşdar bû.
• Qedrî Can: Bi helbestên xwe hişmendiya neteweyî belav kir.
• Nûredîn Zaza: Bi çîrokên realîst trajediya gelê xwe nivîsand.
• Cegerxwîn: Mîrateya Hawarê bi helbesta modern dewlemend kir.
Bandora Hawarê li ser Kurdiya Îroyîn
Hawar (1932-1943) bingeha zimanê Kurdî yê nivîskî yê modern danî:
1. Alfabeya Hawarê: Bûye standarda serdest a Kurmanciya Bakur û diyasporayê.
2. Edebiyata Modern: Bandora wê îro di romanên Mehmet Uzun û helbestên Berken Bereh, Rojen Barnas û Arjen Arî de xuya dike.
Encam
Felsefeya zimannasiya Bedirxaniyan yek ji mezintirîn projeyên modernîzma neteweyî ya Kurdî ye. Mîr Celadet Alî Bedirxan ziman ne wekî amûrekê, lê wekî şerta pêşîn a heyînê pênase kir. Bi afirandina alfabeya Latînî, Kurdî ji rewşa devkî derket û bû zimanekî standard. Gotina wî ya dawî wekî vasiyetekê li pêşiya me ye:
“Kurdno! Heke hûn nexwînin, hûn ê nebin.”
Ev daxwaz, daxwaza herî kûr a hebûnê ye. Îro her nivîsa Kurdî ya standard, di nav bîra berxwedêr a ku Bedirxaniyan avakiriye de cih digire. Ev rê, rêya ji tinebûnê ber bi xwebûnê ye.
Xembar Farqîn
