🔴Di dîroka mirovahiyê de xweza ne tenê jîngehek e, lê di heman demê de çavkaniya sereke ya bawerî û çanda civakan e. Li erdnîgariya Kurdistanê û li gelek deverên cîhanê, hêmanên xwezayê yên wekî kevir, av, dar û ax pîroz hatine hesibandin.
Ev pîroziya ku di baweriyên wekî Zerdeştî, Êzdîtî, Rêya Heq û Îslamê de cih digire, bingeha têkiliya kûr a mirov û jîngehê ava kiriye. Ev gotar, pêvajoya veguhertina stargehên mirovî û rêbazên parastina li dijî hêzên xwezayê bi awayekî kronolojîk analîz dike.
Geşedan Mîmarî û Stargehên Mirovî
Mirovahiyê di pêvajoya afirandina jiyaneke nû de, mîmariya xwe li gorî mercên xwezayê û bi çavdêriya jiyana ajalan ava kiriye. Ev geşedan di sê qonaxên sereke de dikare bê nirxandin:
1. Serdema Şikeft û Avahiyên Zinarî
Mirovên destpêkê ji bo parastinê, şikeftên xwezayî û qelşên zinaran wekî star bi kar anîne. Piştre bi pêşketina amûran, zinarên kilsîn hatine kolandin û avahiyên zinarî (mîna Hesûniya Farqînê) hatine afirandin. Di vê serdemê de, zinaran ne tenê ji bo jiyanê, lê ji bo gorên pîroz jî xizmet kirine.
2. Avahiyên Bin-erd û Kumbeytî
Bi destpêkirina çandiniyê re, mirov derbasî avahiyên bin-erd bûne ku bi şêweyê bîran hatine kolandin. Lê ji ber ku ev avahî li dijî şertên çar demsalan (baran û sermayê) kêm diman, mirovahî ber bi rûyê erdê ve çûye:
• Kepir: Avahiyên sivik ên ji dar û qamîşan.
• Xaniyên Kumbeytî: Avahiyên tûmî yên bi axê, ku mînakên wan ên herî berbiçav li Harranê ne.
3. Mîmariya Kevir û Hişkeber
Piştî avahiyên heriyê, xaniyên hişkeber hatine avakirin. Di van avahiyan de, kevir û darên hevirsan (wekî xerc) hatine bikaranîn da ku dîwar saxlem bibin. Paşê, bi bikaranîna xerca ji herî û kayê (cebl), xaniyên pêşketî hatine avakirin ku dabeşên wekî wetaq, ode, serşok û axur di nav de cih girtine.
Amûrên Rojane û Şoreşa Pîşesaziyê
Mirovahiyê ji bo hêsankirina jiyanê, gelek amûr ji xwezayê hilberandine. Amûrên wekî banger, cirn, kûp, xilik, pixêrî, kuçik û micirfe nîşaneya vê kedê ne. Her çend bi şoreşa pîşesaziyê re jiyan hêsan bûbe jî, metirsiya ji ajalan (mar, dûvpişk û mêş) her tim wekî pirsgirêkekê maye.
Parastina bi Rêya Reng û Giyayan
Yek ji taybetmendiyên herî balkêş ên çanda gundewarî, afirandina sîstemeke parastinê ya bi reng û riwekan e.
Rengê Şîn: “Agirê” ji bo Ajalan
Tê bawer kirin ku ajalên jehrî (mar û dûvpişk) rengê şîn wekî “agir” an “sor” dibînin û jê direvin. Ji ber vê yekê, li gundan derî û şibake bi rengê şîn têne boyaxkirin. Di heman demê de ev reng wekî sembola parastina ji “nezerê” tê qebûlkirin.
Rengê Kesk: Sembola Jiyan û Tenduristiyê
Di gelek çandan de boyaxkirina derî û penceran bi rengê kesk jî xwedî wateyên girîng e:
• Parastina ji kêzikan: Di demên berê de boyaxên kesk ji mîneralên xwezayî (wekî oksîda sifir an arsenîk) dihatin çêkirin. Van maddeyan kêzik û mûrî ji ber dermanê di hundirê wan de ji malê dûr dixistin.
• Sembolîzm: Kesk sembola bihar, bereket û di baweriya Îslamê de nîşaneya aramî û pîroziyê ye.
Bikaranîna Gihayan (Gafîş û Gomişk)
• Gafîş (Mamîra): Bêhna vê gihayê li ser ajalan bandoreke neyînî dike. Mirov ev giha bi çardara deriyan ve daliqandine da ku mar nekevin hundir.
• Gomişk: Ev giha li ber şibakan hatiye danîn da ku mêş û moran ji mirovan dûr bixe.
Têkiliya mirov û xwezayê di navbera “metirsî” û “parastinê” de hevsengiyek ava kiriye. Mirovahiyê her ku xweza nas kiriye, li dijî metirsiyên wê rêbazên mîmarî, zanistî û çandî pêş xistine. Bikaranîna rengên taybet û gihayên xwezayî, mînaka herî zelal e ku nîşan dide ka mirov çawa “aqilê xwezayî” ji bo adaptasyona jiyanê bi kar aniye.
