🔴Guherînek di Rejîma Estetîk a Muzîka Kurdî de: Analîzek Fenomenolojîk, Xefika Ontolojîk û Têkiliyên Hêzê yên Akustîk
NÛPEL – Pêvajoya nûjenbûnê di muzîka Kurdî de veguherîneke wisa kûr û pir-tebeqeyî temsîl dike ku ew nikare tenê wekî berfirehbûneke rûserî ya amûrên muzîkê an jî cihêrengiya cureyan were fêmkirin. Ji perspektîfeke muzîkolojîk, divê ev veguherîn wekî qutbûneke epîstemîk û ontolojîk a ku ji ber derbasbûna ji “Rejîma Dengê ya Kevneşopî” ber bi “Rejîma Estetîk a Popûler a Cîhanî” ve çêbûye, were nirxandin. Ev qutbûn ne tenê guherîneke di tercîhên estetîk de ye; ew ji nû ve kodkirina wan awayan e ku deng çawa tê hilberandin, belavkirin û wergirtin. Ev pêvajoya ji nû ve kodkirinê, fonksiyona hilgirtina bîra kolektîf a ku muzîka Kurdî bi awayekî dîrokî pêk aniye lawaz dike û deng vediguherîne objeyeke estetîk a ku ji çarçoveya xwe hatiye veqetandin.
1. Fenomenolojiya Deng û Avahiya Onto-Siyasî ya Hançereyê
Ji perspektîfeke fenomenolojîk, deng ne tenê lerzîneke akustîk e; ew awayekî hebûnê ye ku li ser hevgirtina tebeqeyên bedenî, dîrokî û çandî pêk tê. Di muzîka Kurdî de, ‘hançere’ (gerû/gewrî) diyardeya herî berbiçav a vê avahiya pir-tebeqeyî ye. Hançere ne tenê teknîkeke vokal e; ew ontolojiyeke dengî ye ku tê de teşeya fonetîk a ziman, dijwariya peyzajê û travmayên dîrokî bi hev ve tên girêdan.
Estetîka vokal a ku ji hêla hunermendên wekî Karapetê Xaço, Şakiro û Fatma Îsa ve tê temsîlkirin, paradîgmayekê nîşan dide ku li dijî têgeha îdealîzekirî ya nermbûna muzîka Rojava disekine. Di vê estetîkê de; qelişîn û şikestina deng, bêhna ku tê bihîstin û bilêvkirinên larîngeal (ziz û gewrî) ne ‘kêmasî’ ne; berevajî, ew şopên bihîstî yên rastiyê ne. Meyla ber bi ‘paqijkirin’ û ‘nermkirinê’ ve ku di bin bandora teknîkên vokal ên nûjen de derketiye holê, vê kûrahiya ontolojîk jê dibire. Teqlîdkirina teknîkên vokal ên stranbêjên popê dibe sedema neutralîzasyoneke (bêalîkirin) ku li dijî cewhera fonetîk a Kurdî ye. Ev yek tê wateya ku mirov giraniya dîrokî ji deng distîne û wî tenê dike “standard”eke estetîk.
2. Mîkrotonalîte, Temperament û Kolonyalîzma Akustîk
Yek ji taybetmendiyên bingehîn ên strukturel (avakariyî) yên muzîka Kurdî ew e ku ew li ser navberên mîkrotonal (koma) ava bûye. Ev struktur bi sîstema “temperamenta wekhev a 12-tonî” ya muzîka Rojava re lihevnehatî ye. Ev lihevnehatî bi rêya teknolojiyên muzîkê yên nûjen bi awayekî sîstematîk tê tepeserkirin.
Amûrên pêvajokirina dengê dîjîtal (sîstemên DAW) gelek caran guherînên mîkrotonal wekî “xeletî” an “ji-ton-derketin” (off-key) dibînin û wan neçar dikin ku werin sererastkirin (quantization/auto-tune). Ev destwerdana teknîkî ne tenê tercîheke estetîk e; ew di heman demê de formeke tundiya epîstemîk e; ji ber ku ev pêvajo hewl dide sîstemên muzîkê yên herêmî li gorî çarçoveyeke normatîf a navend-Rojava biguncîne.
Rewşa ku di vê çarçoveyê de derdikeve holê dikare wekî “kolonyalîzma akustîk” were pênasekirin: Veguhertin û yekrengkirina rejîmên dengî yên herêmî ji aliyê standardên teknîkî û estetîk ên pîşesaziya muzîkê ya cîhanî ve. Wekî din, dema ku xwezaya asoyî (melodîk) ya muzîka Kurdî bi zorê di nav avahiya stûnî (harmonîk) ya muzîka Rojava de tê yekkirin, tevgera navxweyî û kûrahiya modal a muzîkê winda dibe.
3. Hilweşîna Sîstemên Referansê û Biyanîbûna Estetîk
Xalên referansê di hilberîna muzîkê de diyarkerên sereke yên arasteya estetîk in. Di muzîka kevneşopî ya Kurdî de, ev referans bi rêya hostayên ku berdewamiya dîrokî di xwe de dihewandin, dihatin veguhestin. Kesayetiyên wekî Hesen Zîrek, Dilşad Seîd û Koma Kamkars bi saya dînamîkên navxweyî yên kevneşopiyê nûjenî bi dest xist.
Lêbelê, îro di sîstema referansê de guherîneke berbiçav heye. Cihê hostayên herêmî ji aliyê îkonên popê yên cîhanî ve tê girtin; ev yek di berhema muzîkê de biyanîbûneke estetîk diafirîne. Pirsgirêk ne “bandorbûn” bi xwe ye; pirsgirêk ew e ku ev bandor rejîma dengê herêmî diguherîne û wê dike tiştekî ku nayê naskirin. Di vê pêvajoyê de, deng dev ji forma xwe ya îfadeya kolektîf berdide û dibe kelûpel (commodity). Ew vediguhere berhemeke ku ‘ji bo radyoyê guncaw e’, ‘bi streamingê re lihevhatî ye’ û ‘ji hêla algorîtmayê ve hatiye optimîzekirin’.
4. Modernîzasyon û Cihgirtin: Pêşveçûn an Dûrxistin?
Modernîzasyon, veguherîna kevneşopiyekê bi rêya dînamîkên wê yên navxweyî ye. Lêbelê, meyla serdest a ku di muzîka Kurdî de tê dîtin, ne modernîzasyon, lê belê pêvajoyeke cîgirkirinê (replacement) ye.
• Veguherîna Organîk: Parastina hançereyê û di heman demê de berfirehkirina orkestrayê.
• Veguherîna Asîmîlasyonîst: Terikandina hançereyê û struktura modal, di heman demê de tenê parastina ziman.
Berhema ku di rewşa duyemîn de derdikeve holê, her çend ji derve Kurdî xuya bike jî, di struktura xwe ya kûr de aîdî estetîka pop a cîhanî ye. Ev yek dibe sedema jêbirina ‘ruhê erdnîgarî’ û çarçoveya dîrokî ya muzîkê.
5. Deng, Bîr û Berxwedana Ontolojîk
Di muzîka Kurdî de, deng ne tenê amûreke estetîk e; ew di heman demê de “konê bîranînê” ye. Ev bîranîn bi rêya ziman, awaz û teknîkên vokal (Strîn/Lêvî) ji nifşekî derbasî nifşê din dibe. Veguherîna ku ji hêla rejîma estetîk a modern ve tê ferzkirin, vê zincîra veguhestinê dişkîne. Şîlkirina dengekî ku ji rehên xwe hatiye qutkirin, wî ne ‘cîhanîtir’ dike; berevajî, wî bênasname dihêle.
Encam: Berxwedana Estetîk û Jinûve Bicîhkirin
Pirsgirêka bingehîn a li pêşiya muzîka Kurdî, tevlihevbûna sînorê di navbera nûjenî û asîmîlasyonê de ye. Veguherîneke estetîk a rastîn, parastina hêmanên bêhempa yên di nav kevneşopiyê de û di heman demê de veguhestina wan bo çarçoveyên nû hewce dike.
Şoreşeke hunerî ne li ser “kedîkirina” rehê ye; ew li ser pêşkêşkirina enerjiya xav, hov û bêhempa ya ku ji hêla wî rehî ve tê hilgirtin e. Divê ev enerjî wekî îdiayeke resen di nav gerdûna estetîk a cîhana nûjen de cih bigire. Di vê çarçoveyê de, pirsgirêka muzîka Kurdî ne entegrebûna di nav rejîma estetîk a cîhanî de ye; belkî parastina rejîma xwe ya dengî û danîna têkiliyeke rexneyî bi cîhanê re ye. Ev yek tenê bi ji nû ve navendîkirina Gewrî (Hançere), mîkrotonalîte û bîra dîrokî pêkan e.
/Veysi Varli/
