AMED (Nûpel) – Li navçeya Sûra Amedê, di hewşa Mizgefta Mezin de berhemeke zanistî ya bêhempa heye ku bala her geştyar û lêkolînerî dikişîne ser xwe: Saeta Rojê. Ev berhema dîrokî ku nêzî neh sedsalan li ber xwe daye, ne tenê amûreke pîvandina demê ye, di heman demê de nîşaneya lûtkeya zanist û endezyariya serdema xwe ye.
Şahberhema Bavê Sîbernetîkê: Îsmaîl bin er-Rezzâz
Ev saet berhema zanyarê mezin ê cîhanê El Cezîrî ye. Navê wî yê resen Îsmaîl bin er-Rezzâz e û di navbera salên 1136-1206’an de jiyaye. El Cezîrî ku wekî “Bavê Sîbernetîk û Robotîkê” tê qebûlkirin, di qada fîzîk û mekanîkê de şoreşên mezin pêk anîne. Wî di serdema Artuqiyan de li Amedê xebatên xwe meşandine û gelek amûrên otomatîk, robotên yekem û sîstemên avê îcad kirine.
Serboriya Saetê û Veguhastina wê ya Dîrokî
Saeta Rojê di destpêkê de ne di hundirê hewşê de bû. Heya salên 1920’an, ev saet li derveyî Mizgefta Mezin, li qada ku wekî Meydana Şaredariyê tê naskirin, cih digirt. Ji bo ku ji destwerdanên derve bê parastin û baştir bê parastin, di salên 20an de biryar hat girtin ku bê veguhastin. Ji wê rojê ve, li ser stûnekî di hewşa mizgeftê de li benda ziyaretvanên xwe ye.
Sîstema Mekanîk û Hunera li ser Mermer
Saet bi sîstemeke pir hêsan lê bi endezyariyeke kûr hatiye sêwirandin. Taybetmendiyên wê yên teknîkî wiha ne:
• Zemînê Mermer: Saet li ser blokekî mermerê spî yê biqalîte hatîye çêkirin. Li ser rûyê mermer xet û nîşaneyên ku demê dabeş dikin hatine kolandin.
• Mîla Metal: Di navenda mermer de parçeyekî metal (mîl) heye. Ev mîl li gorî goşeya tîrêjên rojê sîyê çêdike.
• Pîvandina Demê: Sîstema saetê bi tevgera rojê re dixebite. Her ku roj li ezmên cihê xwe diguhere, sîya mîla metal li ser xetên mermer dimeşe û saeta rast nîşan dide.
Girîngiya wê ya Zanistî û Çandî
Zanyar destnîşan dikin ku ev saet nîşan dide ka di sedsala 12’an de li Amedê zanist û teknîk di çi astê de bûye. El Cezîrî bi vê berhemê îspat kiriye ku matematîk û astronomî dikare di jiyana rojane de bi awayekî herî bikêrhatî bê bikaranîn.
Îro ev mîrasa 900 salî di bin sîya dîwarên dîrokî yên Mizgefta Mezin de, her sibe bi hilatina rojê re dest bi xebatê dike û nifşên nû bi mîrasa El Cezîrî re rûbirû dihêle. Saeta Rojê, li benda her kesî ye ku dixwaze şahidiya zanyariya sedsalan bike.
