AMED (Nûpel) – Dêra Surp Giragos, ku li navçeya Sura Amedê ye, yek ji girîngtirîn avahiyên dîrokî û çandî yên bajêr e. Ev dêr wekî dêra herî mezin a Ermeniyan li Rojhilata Navîn tê qebûlkirin. Nûpel TV vê carê xwe gihand hundirê vê mekanê baweriyê yê dîrokî.
Avakirin û Guherînên Dîrokî
Dîroka dêrê heta salên 1515-1518’an diçe. Avahî di sedsalên 17 û 18’an de hatiye restorekirin û berfirehkirin, lê di sala 1880an de bi şewateke mezin bi temamî hilweşiyaye. Avahiya ku îro li ser piyan e, di sala 1883’an de ji nû ve hatiye avakirin.
Mîmariya dêrê ya bi şêwazê “hipostîl” (bi stûn û banê rast), ji mîmariya klasîk a dêrên Ermeniyan cuda ye; lê dişibe Dêra Katolîk a Ermeniyan a li Amedê û mizgeftên herêmê. Di sala 1913an de birûskê li birca çanê da û zirar dît, lê di heman salê de hat nûkirin. Wê demê birca çanê avahiya herî bilind a bajêr bû, lewma ji ber ku ji minareyên mizgeftan bilindtir bû, di navbera misilman û xiristiyanan de bû sedema nîqaşan.
Serdemên Reş û Xerabûn
Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, dêr wekî baregeha Artêşa Alman hat bikaranîn. Di sala 1915’an de, di dema Komkujiya Ermeniyan de, nifûsa xiristiyan a bajêr hat qirkirin û birca çanê bi guleyên topan hat rûxandin. Piştî şer, dewletê ev avahî wekî qişleya leşkerî, depo û kargeha qumaşê bikar anî.
Di sala 1960’an de dêr radestî civata Ermenî ya mayî hat kirin, lê avahî wêran bibû. Ji sala 1915’an heta 2011’an tu ayînên olî lê nehatin kirin. Di salên 1990’an de ji ber berfeke zêde banê wê hilweşiya û hundirê dêrê di bin bandora baran û berfê de ma.
Nûjenkirin û Desteserkirin
Di salên 2000’î de, wekî nîşaneya lihevhatina bi civata xiristiyan re, pêvajoya restorasyonê dest pê kir. Weqfa Dêra Ermeniyan a Surp Giragos, ku ji aliyê Ermeniyên Stenbolê ve hatibû avakirin, di sala 2009’an de karê nûjenkirinê girt ser xwe. Bi piştgiriya dîasporaya Ermeniyan û rayedarên siyasî yên herêmî, dêr di 23’yê Cotmeha 2011’an de ji nû ve hat vekirin.
Lê belê, di Sibata 2016’an de ji ber şerê li navçeya Surê, zirar gihîşt derdora dêrê. Di 26’ê Adara 2016’an de, hikûmeta Tirkiyeyê bi biryara “Kamulaştırma” dest danî ser dêrê û %80yê milkên li Surê. Piştî xebatên nûjenkirinê yên ku bi qasî 30 milyon lîreyî lê çûn, dêr di 7’ê Gulana 2022’an de dîsa deriyên xwe vekirin.
Taybetmendiyên Mîmarî
Kapasîteya dêrê dikare bi qasî 3000 kesî di hundirê xwe de bihewîne. Mezinatiya wê bi qasî 31 metre dirêj û 35 metre fireh e. Di hundir de 16 stûnên yekperçe û 20 kemer hene ku banê dêrê dikişînin.
Taybetmendiya herî balkêş ew e ku 7 mîhrabên wê hene; 5 li qata jêr û 2 li qata jor. Li kêleka dêrê avahiya Patrîkxaneyê, xanî, bîr û sê hewş hene ku hemû wekî beşek ji kompleksê hatine avakirin.
