🔴NÛPEL – Di erdnîgariya Bakurê Kurdistanê de, navê Ribat (an jî Rabat/Rebet) wekî mîrateyeke hevpar a sê bajarên cuda – Mêrdîn, Êlih û Dersîm – derdikeve pêş. Tevî ku ev her sê keleh di sînorên parêzgehên cuda de ne jî, ji aliyê taybetmendiyên xwe yên stratejîk û asêbûna xwe ve dişibin hev.
Analîza Etîmopolojîk û Watenasî ya Navê “Ribat”
Peyva “Ribat” di lîteratura dîrokî û zimannasî de xwedî gelek tebeqeyên wateyî ye. Her çend di qada navneteweyî de bêtir bi koka xwe ya Erebî tê naskirin jî, di zaraveyên kurdî û folklora herêmî de bareyên wê yên xweser hene.
Koka Peyvê di Zimanên Samî de
Di zimanê Erebî de koka peyvê ji fîla “r-b-t” tê ku tê wateya “girêdan” an jî “asêkirin”.
• Wateya Teknîkî: Di serdemên destpêkê yên Îslamê de, ji bo qereqolên leşkerî yên li ser sînoran hatî avakirin dihat gotin.
• Veguhastina Wateyê: Bi demê re, ev cih ji armancên leşkerî veguherîn navendên sûfîzmê û perwerdehiyê (tekye û xanegah).
Di Zimanê Kurdî de Têgîna “Ribat” û Têkiliya wê bi Kewan re
Di lîteratura devkî û folklora Kurdî de, peyva “Ribat” ji çarçoveya xwe ya leşkerî derdikeve û dibe têgeheke estetîk û xwezayî.
• Kewên Ribat: Di nav nêçîrvan û dildarên xwezayê yên Kurd de, ji kewên ku bi dengê xwe yê zelal, bipergal û hunerî dixwînin re “Ribat” tê gotin. Ev ne tenê navê cureyekî ye, pênaseya “asta herî bilind a hunera deng” e di nav kewan de.
• Mantiqa Toponîmiyê (Navên Cihan): Dibe ku ev keleh ji ber ku li ser lûtkeyên herî asê û bilind hatine ava kirin – ku tenê kewên “Ribat” lê dijîn û dengê wan lê olan dide – vê navê girtibin. Ev nêzîkatî, têkiliya di navbera “bilindahiya erdnîgarî” û “bilindahiya hunerî” de nîşan dide.
Koka “Ra / Rab” û Têkiliya bi Bilindahiyê re
Ji aliyê etîmolojiya Hindo-Ewropî û dîroka olên kevnar ve, koka “Ra” an “Rab” bi wateya “mezinahî”, “serwerî” û “bilindahî” tê peywendîdar kirin.
• Nêrîna Mîtolojîk: Di gelek zimanên kevnar ên herêmê de, dengê “R-B” bi têgînên mîna “Xwedavend” (Rab) an “Serwer” re têkildar e.
• Têkiliya Stratejîk: Keleh wekî “cihên bilind” û “navendên rêveberiyê” tên dîtin. Ji ber vê yekê, îhtîmalek heye ku peyva Ribat di zimanên herêmî de ji koka ku bilindahî û pîroziyê îfade dike hatibe girtin.
Di encamê de, em dikarin bibêjin ku navê Ribat encama hevdîtina du ekolan e:
1. Ekolek Dîrokî–Leşkerî: Ku girêdayî fonksiyona kelehê ya “parastin û girêdanê” ye.
2. Ekolek Çandî-Xwezayî (Kurdî): Ku girêdayî “bilindahiya asê” û “estetîka dengê kewan” e.
Ev hevdengiya di navbera navê kelehê û dengê kewê de, nîşana dewlemendiya zimanê kurdî ye ku çawa têgeheke fîzîkî (keleh) û têgeheke hunerî (dengê kewê) di bin banekî de kom kiriye.
Keleha Ribatê ya Dêrika Çiyayê Mazî (Mêrdîn)
Ev keleh ku 14 kîlometre dûrî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ye, li ser lûtkeyeke tîk a li jora gundê Ribatê û bakurê rojavayê gundê Beyrokê hatiye avakirin.
• Mîmarî û Avahî: Keleh ji kevirên gewr û buxreyên herêmî hatî çêkirin. Ji kelehekê bêtir, bi rûbera xwe ya fireh dişibe bajarekî qedîm.
• Beşên Stratejîk: Keleh ji sê beşên sereke pêk tê. Ya herî balkêş ew e ku di navbera van beşan de zinar bi qasî 15 metreyan hatine birîn û valahiyên mîna “neqeban” hatine çêkirin da ku di dema êrîşê de derbasbûna dijmin were astengkirin.
• Birc û Qesr: Di bircên kelehê de 15 bircên parastinê û 4 qûleyên çavdêriyê hene. Li binê erdê jî qatên veşartî û bermahiyên qesra keyê serdemê hene ku nîşan didin keleh navendeke birêvebirinê bûye.
• Sembolên Dîrokî: Li aliyê rojava, li ser zinarekî tîk, fîgurê Şêr hatiye neqişandin. Ev fîgur di dîroka Rojhilata Navîn de sembola herî naskirî ya Pers û Medan e. Lê belê, di nav dîwarên wê de şopên mîmariya Romayî, Artûkî, Bîzansî û Ebbasiyan jî bi hêsanî têne daxuyandin.
Keleha Ribatê ya Hezoyê (Êlih)
Keleha ku li navçeya Hezoya Êlihê cih digire, bi bilindahiya xwe ya 1285 metreyî ya ji asta behrê balê dikişîne.
• Rûber û Parastin: Keleh li ser rûbereke 3 hezar metrekareyî hatiye avakirin. Di serdemên kevnar de, ji ber ku li ser xaleke ku herêmê kontrol dike ye, di şerên dijwar ên navbera Bîzans û Persan de wekî “keleha herî saxlem” hatiye binavkirin.
• Temenê Dîrokî: Tê texmînkirin ku bingeha wê vedigere sedsala 4’an. Ev keleh nêzî 2000 salan wekî stargeheke leşkerî ya herî girîng xizmet kiriye û mînaka herî baş a mîmariya parastinê ya li ser zinaran e.
Keleha Ribatê ya Dersîmê
Keleha Dersîmê ji her du kelehên din cudatir e; ew bêtir wekî navendeke niştecîhbûnê (şêngeh) û aboriyê hatiye sêwirandin.
• Mezinahiya Bêhempa: Bi rûbera xwe ya ji 20 hezar metrekareyî zêdetir, yek ji mezintirîn kelehên herêmê ye. Tê gotin ku bingeha wê 3 hezar sal berê ji aliyê Ûrartûyan ve hatiye avêtin.
• Navenda Aborî û Civakî: Hebûna gelek kevirên aşan (destar û aşên mezin) di hundirê kelehê de nîşan dide ku vir navendeke hilberîn û bazirganiyê bûye. Her wiha, derenceyên di zinaran de hatine kolandin û tunelên veşartî yên ji bo rev û parastinê di hundirê kelehê de cih digirin.
• Pira Ribatê: Ev pira dîrokî ku li herêma gundê Çemçelî ye, ne tenê rêyek e, lê “şiryanek” e ku kelehê bi Xozatê û hemû navendên din ên Dersîmê ve girê dide.
Mîrateyeke ku Hildiweşe
Tevî ku ev her sê keleh jî di dîroka Kurdistanê de xwedî girîngiyeke mezin in, îro her sê jî rû bi rûyê talan û hilweşînê ne. Ji ber bêxwedîtiyê û lêkolînên arkeolojîk ên kêm, ev her sê “Ribat” hêdî hêdî di nava rûpelên dîrokê de winda dibin. Parastina van kelehan ne tenê parastina kevir û dîwaran e, parastina nasname û hafizeya vê xakê ye.
/Mordem Zel/
