🔴NÛPEL – Zozanên Feraşînê ne tenê bi xwezaya xwe, lê bi çanda koçeriyê, dewlemendiya aborî û kûrahiya xwe ya dîrokî, li Kurdistanê xwedî cihekî bêhempa ye. Ev zozan “sîngê xwezayê” yê herêmê ye û di navbera sînorên sê bajarên girîng de dirêj dibe.
Cîhê Erdnîgarî û Topografya
Zozanên Feraşînê li xala hevbirîna Şirnex (Elkê), Wan û Colemêrgê cih digire. Ev deşta bilind di navbera çiyayên serkeş de hatiye vegirtin:
• Bilindayî: Ji asta deryayê nêzîkî 2.600 – 3.000 metre bilind e.
• Berfirehî: Sînorên zozên ji Elkê dest pê dike, aliyekî wê digihîje çiyayê Kato, aliyekî dighîje navçeyên Şax û Payîzava yên Wanê û aliyê din jî dighîje Colemêrgê.
• Etîmolojî: Tê gotin ku navê “Feraşîn” ji wateya “Sirûşta Fireh” tê.
Dewlemendiya Avî û Flora-Fauna
Feraşîn bi hewaya xwe ya hênik û çavkaniyên xwe yên avê yên sar navdar e:
• Kaniya Masîro: Yek ji cihên herî navdar ê herêmê ye ku ketiye nav stranan jî. Navê wê ji peyva “Masî” û “Ro” (di Zazakî de bi wateya Çemê Masiyan) pêk tê.
• Gola Çalyan: Ev gola ku li aliyê Şirnexê dimîne, bi ava xwe ya zelal û paqij bala geştiyaran dikişîne.
• Giyayên Endemîk: Feraşîn bi hezaran cureyên kulîlk û giyayên bijîjkî (sîrik, ribês, pîvok û hwd) dewlemend e.
• Fauna (Heywanên Kovî): Li vê herêma parastî pezkovî (xezal), hirç, gur, rûvî û teyrên baz (Sîmurg) bi serbestî dijîn.
Aborî û Jiyana Koçeriyê
Sedsalan e ku Feraşîn navenda sereke ya eşîrên koçer e (bi taybetî eşîrên wekî Jîrkî, Goyî û şaxê Geldan ê eşîra Ertûşî):
• Heyvandarî: Di biharê de bi hezaran pez û dewar ji bo giyayên pak û ava sar ber bi zozên ve tên birin.
• Berhemên Navdar: Penêrê sîrikî (penêrê hûnandî), rûnê nivîşk û hingivê Feraşînê ku bi tama xwe ya ji kulîlkên çiyayî navdar e.
• Hingivvanî: Di salên dawî de Feraşîn bûye navenda herî girîng a hilberîna hingiv li parêzgeha Şirnexê.
Şûnwarên Dîrokî û Veşartî
Li herêma Feraşînê bermahiyên dîrokî hene ku hîn bi temamî nehatine lêkolîn kirin:
• Kevirên Ruknî: Kevirên bi dirêjahiya 1-2 metreyan hene ku ne dişibin bermahiyên koçeriyê. Tê texmînkirin ku ev der di serdemên kevnar de wekî baregeh an jî navenda niştecihbûnê ya medeniyeteke avî hatibe bikaranîn. Mixabin di derbarê van de hîna çavkaniyeke nivîskî ya zelal tune ye.
Girîngiya Çandî û Tûrîzm
Feraşîn di dilê kurdan de xwedî cihekî sembolîk e û di stran û dengbêjiyê de bi hesret tê bîranîn:
• Tûrîzma Xwezayê: Her çend di demên borî de ji ber sedemên ewlehiyê çûn û hatin lê hatibe qedexekirin jî, di demên aram de ji bo wênegerî, çiyagerî û kampingê cihekî “paradîs” e.
• Festîval: Di salên aram de festîvalên zozanan tên lidarxistin ku çanda koçeriyê dide nasîn.
Zozanên Feraşînê hem bi aboriya xwe ya li ser bingeha ajalvaniyê, hem jî bi xwezaya xwe ya bêhempa û şûnwarên xwe yên dîrokî, wekî gencîneyeke veşartî ya axa me li benda lêkolîn û parastinê ye.
Wêne : Dr. Mehmet Firat
