🔴AMED (Nûpel) – Di zimanê Kurdî de, bi taybetî di warê riweknasiyê (botanî) de dewlemendiyeke bêhempa heye. Lêkolîner Aryen Semsûr, lîsteyeke berfireh a navên herêmî yên ji bo kulîlk û riwekên biharê (wekî pirpizek, bizolok û belalîsk) amade kir. Ev dokûman nîşan dide ku herêm bi herêm, heta gund bi gund navên van riwekan diguherin û dibin xwedî nasnameyeke cuda.
Ji Amedê heta Serhedê: “Pizek, Bizik, Belalîsk”
Li gorî dokûmana ku hatiye parvekirin, ev riwekên ku wekî sembola biharê têne dîtin, li herêma Amedê bi navên wekî Karbize, Gulbizik, Mizelag û Pirpizek têne nasîn. Di nava vê dewlemendiyê de navên herî baldar li navçeya Pîronê wekî Kerkaş û Hilêzêr derdikevin pêş.
Li herêma Mêrdîn û Botanê, peyva Babalîsk û Pirpizek serdest e. Li Şernax û Cizîrê ev nav dibin Belalusk û Lemlîlazi. Ev guherîn nîşan dide ku fonetîka herêmî çawa bandorê li ser navên xwezayê dike.
Ciyawaziya Zaraveyan: Kurmancî, Zazakî û Devokên Herêmî
Lîste balê dikişîne ser herêmên wekî Çewlîg, Dersîm û Xarpêtê jî. Li van deran navên wekî Belguzer, Kezvilik, Berzelok û Belezerik têne bikaranîn. Li herêma Semsûr, Riha û Meletiyê jî navên mîna Bizaleq, Kolbiza û Binbilazik di nava gel de zindî ne.
Belavbûna li Parçeyên Din û Anatolyayê
Dokûman tenê bi Bakurê Kurdistanê sînor nemaye; li Efrînê Pirpize, li Duhok û Amêdiyê Belalîsk, li nav kurdên Konya û Xeymanayê jî navên wekî Gulsosin û Bilbize têne bikaranîn.
Sembola Vejînê
Lêkolîner Aryen Semsûr di nîşeya xwe de diyar dike ku piraniya van navan li ser bingeha rehên “pizek, bizik, belalîsk” hatine avakirin. Ev nav ne tenê ji bo pênasekirina riwekan in, di heman demê de di nava çanda gel de wekî sembola mizgîniya biharê û vejîna xwezayê têne qebûlkirin.
Ev xebat, ji bo parastina termînolojiya Kurdî ya di warê botanîkê de wekî çavkaniyeke girîng tê nirxandin.
1. Herêma Amedê
Amed (Navend): Karbize-Gulbizik, Gozbilik, Mizelag, Wilwarik, Karzê
Licê: Pirpizek
Hêne: Karbize, Gulbizik
Pasûr: Karzê, Karbizêk, Karzî-Karziya
Pîron: Kerkaş, Kerkaç, Gulbêzêk-Hilêzêr
Erxenî: Kulilka miya, Kûlbezik
Çermûg: Gozbilik-Kolbizey, Karkaş-Karkaşk
Çinar: Mizilak
Bismil: Karzîrk, Berbizika Miha
Hezro: Perbizik
2. Herêma Mêrdîn û Botanê
Mêrdîn: Pirpizek-Bibizeq, Bilbizeka Paz, Mizîzax
Şernax: Belalusk, Zewmzîlat, Lemlîlazi
Cizîr: Babalîsk
Botan (Giştî): Babelîsk, Mambiz
Elkê: Bellez
Qilêban: Lemlîlazga Miya
Stewr: Bizîlaqa Miyan
3. Herêma Serhed û Bakurê Rojhilat
Erzirom: Qalçîçek
Çewlîg: Belguzer, Vilika Meya, Kezvilik
Dara Hênî: Kaelbiza-Kalbizek
Bedlîs: Berbezek, Pirpizêk
Sêrt: Bilêlaz, Bilaluzk, Pirpizêk (Bedlîs-Sêrt)
Xîzan: Berbizik
Tûx: Berbuzûk
Motkî: Vilbiza
4. Herêma Riha, Semsûr û Meletî
Semsûr: Bizaleq, Blarzik, Bellezik-Bizalek, Bilask
Curnê Reş-Girê Sor: Kolbiza
Aldûş: Kolbiza
Bêhiştî/Bêsnî: Gulizar-Garhaze, Bellez
Meletî: Bizolik
Xirabşar: Binbilazik
5. Herêma Mareş û Dîlokê
Mareş/Gurgum: Bizolok
Elbistan: Gizolak
Dîlok: Gulpezik
Avasîm: Bûlbûza
6. Herêma Xarpêt, Dersîm û Sîwasê
Xarpêt: Kezfilik, Gulbize
Dep: Kolbizey-Qezwilik
Maden: Kolmîze
Keban: Bilasik
Palo: Kozvilik-Kizbilik
Dersîm: Berzelok, Belezerik, Quzvilik
Sîwas: Bilerzik
Tevrîgeh: Bizalak
Erzîngan: Belêzere
7. Herêma Êlîh û Sasonê
Êlîh (Batman): Galazan, Pelpezek, Pirpizeng
Sason: Pirpizêk
8. Herêmên Din (Rojava, Başûr û Anatolya)
Efrîn: Pirpize, Bilbze
Duhok: Belalisk
Amediye-Berwarî: Belalîzên bizna, Babelîsk, Belalîsk
Barzan: Bizbizok
Konya (Canbeg): Gulsosin
Xeymana: Bilbize
Kilîs: Bilbize
9. Navên Giştî / Herêmî (Bakur)
Bakur (Giştî): Belbelîsî, Qolpize, Binêzezk
Nîşe: Ev lîste dewlemendiya zaraveyên Kurdî ya li ser riweknasiyê (botanî) nîşan dide. Piraniya van navan li ser bingeha “pizek, bizik, belalîsk” hatine avakirin ku di nava gel de wekî sembola biharê têne dîtin.
