“Zanîna mirovan carinan dibe bela serê mirov”
Wateya sereke ya vê gotinê ev e:
• Zanîn bi xwe ne xerab e, lê car caran (ne her tim, lê di hin rewşan de) dibe sedema êş, belayê, tengasiyê an jî xirabûna rewşa mirov.
• Mirovê zêde zane carinan zêde diêşe, zêde dipirse, zêde dibîne, zêde fam dike → ev jî dibe sedema xemgînî, tenêtiyê, têkilîên xirab, an jî rewşên ku mirov dixwaze nebîne û nizane.
Ev gotin dişibe van gotinên pêşiyan ên kurdî yên nêzîk:
• “Zêde zanîn, zêde êşandin e” (an jî guhertoyên wê)
• “Gotina rast bi mirov ne xweş tê”
• “Zanîn car caran bela ye”
• Di felsefeya rojane ya kurdî de jî tê gotin ku mirovê zêde zane gelek caran bi tenê dimîne, ji ber ku tiştên ku dinêre û dizane, bi yên din re nagihîje hev.
Niha em vê gotinê hinekî bi kurtî û bi dirêj binirxînin:
1. Aliyê erênî yê zanînê (çima zanîn baş e?)
• Zanîn ronahiyê dide jiyanê.
• Mirov bi zanînê xwe ji xetereyan diparêze, çareseriyan dibîne, jiyana xwe baştir dike.
• Di civakê de mirovê zane rêber, şîretkar, mamoste û hwd. tê hesibandin.
2. Aliyê neyînî yê zanînê (çima carinan dibe bela?)
•Zêde zanîn → zêde xem: Mirovê ku her tiştî dizane, xemên mezin jî dibîne. Mînak: mirovê ku dizane dê çi bibe, êşê pêşwext hîs dike.
•Têgihîştina kûr → cudabûn: Gava mirov pir tiştan fam dike, car caran ji mirovan dûr dikeve. Yên din wî fêm nakin, ew jî xwe bi tenê hîs dike.
•Zanîna rastiyên giran: Hin rastiyên jiyanê (mirin, xiyanet, neheqî, bêhêvîbûn) gava mirov zanibe, dibe sedema xemgîniyeke kûr.
• Zanîn bê karanîn: Zanîna ku mirov nikaribe bi kar bîne (mînak di civakeke girtî de, di bin zordestiyê de), dibe êşeke mezin. Mirov dizane çi rast e lê nikare biguherîne → ev jî dibe “bela serê mirov”.
3. Mînakên ji jiyanê
• Mirovê ku dizane hevala wî/wê xayin e → êşeke mezin distîne.
• Kesê ku dizane dê şer/krîz were → xemgîn dibe, lê nikare biguherîne.
• Xwendekarê zana yê ku dibîne perwerdehî di civakê de nayê qedirgirtin → dibe xemgîn û bêhêvî.
•Di nav eşîr û malbatan de: kesê ku rastiyên kevnare dizane (mînak gunehên kevn), car caran tê qedexekirin an jî dûrxistin.
Di felsefeya kurdî de jî ev têgihiştin heye ku zanîn divê bi bîr û hişmendiyê were girêdan, ne ku tenê zanîn be. Yanî: zanîn baş e, lê heke bi edalet, bi sebir û bi dilovanî neyê rêvebirin, dibe bela.
Encam:
Ev gotin pir rast e û pir kûr e. Zanîn ronahî ye, lê ronahiya zêde car caran çavan kor dike. Mirov divê zanibe lê di heman demê de bizane ka kengî bêdeng bimîne, kengî bipeyive, kengî bizane û bêdeng bimîne. Ev jî hunera jiyanê ye.
/Welat Bazîdî/
