🔴Dîrok her dem bi şerên mezin, peymanên siyasî an jî fermanên fermî nayê nivîsandin. Carinan dîrok li ser sehneyekê, bi dengê lîstikvanekî û di dilê temaşevanekî de dest pê dike. Di sala 1946’an de, dema ku li Rojhilatê Kurdistanê Komara Kurdistanê ya Mahabadê hate damezrandin, ev vejîna siyasî bi xwe re şoreşeke çandî jî anî. Di nav vê şoreşê de berhema herî bibandor û sembolîk bêguman şanoya “Dayika Niştiman” bû. Ev lîstik ne tenê şanoyek, lê bû qêrîna gelêrî ya nifşekî ku bi dehan salan bêdeng hatibû kirin.
1. Ronesansa Kurdî li Mahabadê
Dema ku li Mahabadê ala kurdî hat hildan, tenê dewletek nehat avakirin; ziman û çanda kurdî jî ji nû ve hatin pênasekirin. Di bin sîwana Komarê de rojname bi kurdî derketin, dibistan bûn navendên perwerdehiya zimanê dayikê û muzîk bi awayekî azad hat gotin. Di vê atmosfera geş de, şano wekî amûreke herî xurt a ragihandinê derket pêş. Şanoya kurdî ya li Mahabadê, êdî ne tenê huner, lê bû qada hebûnê.
2. Berhemek Kolektîf: Şanoya Bê Nivîskar
Tiştê ku “Dayika Niştiman” ji berhemên din cuda dike, xwedîderketina wê ya kolektîf e. Di dîroka şanoyê de em bi gelemperî navê nivîskarekî dibînin, lê ev lîstik berhema hişmendiya hevpar a ronakbîr, mamoste û xwendekarên Mahabadê bû.
Ji ber şert û mercên siyasî û xeteriya wê demê, navên nivîskaran bi eşkere nehatin tomarkirin. Lê ev windabûna navan, lîstikê bê xwedî nade xuyandin; berevajî, ew dike “milkê gel”. Metna lîstikê di encama hevkarî û nîqaşên ronakbîrên kurd de hat amadekirin û bi vî rengî rasterast daxwazên civakê anîn ser sehneyê.
3. Di Navbera Helbest û Siyasetê de: Avahiya Hunerî
“Dayika Niştiman” ji aliyê estetîk û ziman ve xwedî dewlemendiyeke kûr e. Diyalogên wê bi toneke helbestî hatine hûnandin ku ev yek bandora kevneşopiya edebiyata klasîk a kurdî nîşan dide. Bi taybetî ruhê helbestên Hejar Mukriyanî û Hecî Qadirê Koyî di nav rêzikên lîstikê de tê hîskirin.
• Karaktera Dayika Niştiman: Di lîstikê de karakterê navendî ne tenê dayikek e; ew personîfîkasyona (kesandina) welat e. Girîna wê, daxwazên wê û banga wê ya ji bo kurên wê, temsîla Kurdistanê dikir. Ev şêwaza epîk û dramatîk bû sedem ku temaşevan xwe di nav lîstikê de bibînin.
4. Şeva Dîrokî û Bandora li ser Pêşewa Qazî Mihemmed
Li gorî şahidiyên wê demê, dema ku lîstik hat pêşkêşkirin, salon bi mirovên ji her çînê hatibû dagirtin. Ji gundiyan heta bazirganan, ji xwendekaran heta serokên siyasî, her kes li wir bû. Ev yekem car bû ku kurdekî li ser sehneyê bi zimanê xwe çîroka xwe ya birîndar didît.
Tê gotin ku bandora lîstikê ew qas mezin bû ku gelek temaşevan bi girî ji salonê derketin. Serokê Komarê, Pêşewa Qazî Mihemmed, bi xwe jî di bin bandora vê lîstikê de ma. Piştî qedandina şanoyê, ew derket ser dikê, lîstikvan pîroz kirin û girîngiya hunerê di avakirina neteweyekê de careke din anî ziman.
5. Windabûna Belgeyan û Mirina ku Nabe Rastî
Piştî hilweşîna Komara Mahabadê di sala 1947’an de, êrîşeke mezin li ser bîra çandî ya kurdî dest pê kir. Gelek pirtûk, rojname û belgeyên şanoyê hatin şewitandin an jî winda bûn. Metna orîjînal a “Dayika Niştiman” jî di nav vê pêla tunekirinê de winda bû.
Lê belê, ev lîstik ne di ser kaxizan re, di ser dilan re hatibû nivîsandin. Bi saya bîranînên şahidan û lêkolînên dîrokî, naveroka lîstikê îro ji nû ve hatiye sazkirin. Ev yek nîşan dide ku “huner” dema bibe malê gel, ti hêz nikare wê bi temamî ji holê rake.
“Dayika Niştiman” di dîroka şanoya kurdî de kevirê bingehîn ê nûjeniyê ye. Ew ne tenê wekî xebateke hunerî, lê wekî belgeyeke siyasî û nasnameyî tê qebûlkirin. Her çend sehneya wê ya li Mahabadê îro nebe jî, ruhê wê lîstikê di her şanoyeke kurdî ya azad de dijî.
Spasdarî ji bo agahî û çavkaniyên hêja yên Birêz Muhsin Ozdemîr ku ev bîra dîrokî zindî hîştiye.
/Mehmet Yönay/
