🔴NÛPEL – Lêkolîner û zanyar Dr. Aryen Semsûr, di çarçoveya xebatên xwe yên li ser flora (nebat) Kurdistanê de, îro balê dikişîne ser riwekeke balkêş a ji sercureyên Guniyan (Gwanan). Ev riweka ku bi navê xwe yê zanistî wekî Astragalus brugierii tê naskirin, li herêmên cuda yên Kurdistanê bi navên curbecur û rengîn tê binavkirin.
Dr. Semsûr diyar dike ku navên kurdî yên vê riwekê, ne ji rêzê ne; her yek ji wan li gorî taybetmendiyên fizîkî, tam û dengê riwekê ji aliyê gel ve hatine afirandin.
Navên Herêmî û Etîmolojiya Wan
Li gorî lêkolîna Semsûr, navên vê riwekê li gorî herêman wiha ne:
• Şeqşeqa (Diyale), Peqpeqok (Şirnex), Qeyqeyok (Başûr): Sedema van navan “ovaryum” ango fêkiyê riwekê ye. Dema fêkiyê wê hinekî dighêje, wekî balonekî piçûk ê zarsî diwerime. Zarok gava van balonên piçûk di navbera her du tiliyên xwe de dipelixînin, dengê “teq-teq” an “peq-peq” jê tê. Navên wekî Şeqşeqa û Peqpeqok ji vî dengî hatine girtin.
• Tûyil Teqîne (Germiyan): Navê “Tûyil” ji bo qatê derve yê tenik û zarsî tê bikaranîn (wek tûvilê mar). Ji ber ku ev balona tenik diteqe, xelkê Germiyanê jê re dibêjin “Tûyil teqîne”.
• Mijok (Zaxo): Ev nav ji tam û taybetmendiya kulîlkê tê. Kulîlkên vê malbatê xwedî ava şîrîn in. Li herêma Zaxoyê, ji ber ku zarok û şivan kulîlkên wê diçirînin û dimijin, navê “Mijok” lê kirine.
• Gonî Sipiya (Hewlêr): Ji ber ku ev riwek cureyekî gwanan (Geven) e û gava fêkiyên wê diwerimin û spî dibin, li ser çiqilan wekî balonên spî xuya dikin, li Hewlêrê wekî “Guna Spî” ango “Gonî Sipiya” tê naskirin.
Rexne li Navên Çêker “Masa”
Dr. Aryen Semsûr di lêkolîna xwe de balê dikişîne ser polîtîkayên asîmilasyonê yên li ser xwezayê jî. Semsûr destnîşan dike ku ev riwek bi taybetî li Çiyayê Cûdî (Şirnex), Newala Qesaban (Sêrt) û herêma Botanê belav dibe. Semsûr diyar dike ku navên tirkî yên ji bo vê riwekê hatine danîn, navên “ser maseyê” û çêkirî ne ku tu têkiliya wan bi rastiya herêmê û çanda gelê Kurd re tune ye.
Çima Ev Nav Lê Hatine Kirin? Kurteya Taybetmendiyên Astragalus Brugierii
Dr. Aryen Semsûr di lêkolîna xwe de balê dikişîne ser wê yekê ku gelê Kurd di navdayîna riwekan de çavdêriyeke kûr a xwezayê kiriye. Navên ku li vê riwekê hatine kirin, bi çar taybetmendiyên sereke yên fîzîkî û hestî ve girêdayî ne:
• Deng û Teqîn (Peqpeqok / Şeqşeqa): Ev navên ku herî zêde li Şirnex, Diyale û herêmên Başûr têne bikaranîn, rasterast ji dengê fêkiyên riwekê tên. Dema fêkiyê wê mîna balonekî piçûk diwerime û mirov pê dipeçiqîne, dengekî mîna “peq” an “şeq” jê tê. Ev nav bi vî awayî mîna “yansitma” (onomatopoeic) di ziman de cih girtine.
• Tam û Mijandin (Mijok): Li herêma Zaxoyê, taybetmendiya “tamê” derketiye pêş. Ji ber ku ava di koka kulîlkên vê riwekê de şîrîn e û zarok an jî şivan wan kulîlkan diçirînin û dimijin, gelê herêmê navê “Mijok” lê kiriye.
• Dîmen û Reng (Gonî Sipiya): Li herêma Hewlêrê, bala mirovan çûye ser dîmena fêkiyên gihîştî. Ev fêkiyên ku mîna balonên spî li ser dax û çiqilên gwanan (geven) xuya dikin, bûne sedem ku jê re bibêjin “Gonî Sipiya” (Gwana Spî).
• Pêkhateya Zarsî (Tûyil Teqîne): Li Germiyanê, bal hatiye kişandin ser qatê derve yê fêkî. Ji ber ku qalikê fêkiyê wê mîna “tûvilê” mar tenik û zarsî ye û dema mirov dest lê dide diteqe, bi navê “Tûyil Teqîne” hatiye binavkirin.
Ev lêkolîna Dr. Aryen Semsûr careke din nîşan dide ku zimanê kurdî çiqasî bi xaka xwe re di nav têkiliyeke organîk de ye û her navek, çîrokek û çavdêriyeke kûr a sedsalan li pişt xwe dihewîne.
Wêne: Aryen Semsûr
