Di nav rûpelên tozgirtî yên dîroka Rojhilata Navîn de, peyvek heye ku herî zêde murekeb lê hatiye rijandin, lê xwîna wê qet zuwa nabe: Xiyanet.
Di bîra siyasî ya Kurdan de, ev têgeh ne tenê peyveke ji rêzê ye; ew wesiyeteke tal e ku ji nifşekî derbasî nifşê din dibe. Ew şînekê nû dike û wekî dêjavuyeke bêdawî her carê li pêşberî vî gelî dertê.
Leylanka li Pişt Neynikê
Ev zivirîneka ecêb a dîrokê ye: Her gava ku Kurd li neynika rastiyê dinêrin, dibînin ku ew siya li pişt wan mezin dibe, di rastiyê de leylankek e ku wan dixapîne.
”Ji bilî çiyayan dostên me nîn in.”
Ev gotin, êdî ne tenê çarenûsa erdnîgariyeke dijwar e; ew pênaseya tenêtiya kûr a gelê Kurd e ku di nav sedsalan de hatiye hûnandin
Sînorên li ser Sifrê: Siberoja Hatî Dizîn
Çîroka gelê Kurd bi “dilşikestineke” dîrokî dest pê dike. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, dema ku nexşe bi destê hêzên serdest dihatin xêzkirin, Kurd ji nişkê ve xwe di nav sînorên çar dewletên cuda de dîtin û di nav çar bêdengiyên tarî de asê man.
Dema ku sozên bişewq ên Peymana Sewrê bi rastiya sar û gewr a Lozanê re rûbirû man, xewnên azadiyê li korîdorên dîplomasiyê hatin fetisandin. Ew îmzeyên ku li ser maseyên qedifî hatin avêtin, bûn girêkên yekem ên pêşeroja bêdewlet a gelekî qedîm.
Hêzên Rojava dema ku li herêmê hevsengiyên nû ava dikirin, Kurd ne wekî “aktor”, lê wekî “pirsgirêk” dîtin; ew wekî “mijar” ji ser maseyê rakirin û di tariya dîrokê de hiştin.
1975: Bêdengiya Nîvê Şevê
Ger kêliyek hebûya ku tê de dilê dîroka Kurdan rawestiyaba, ew Adara 1975’an bû. Dema ku du rayedarên dewletê, Sedam Husên û Şahê Îranê, li Cezayîrê destên hev girtin, wan ne tenê rêyeke avê (Şetulereb) parve dikirin; di rastiyê de, hêviya gelekî li ser maseya danûstandinan dihat qurbanîkirin.
Bersiva qeşagirtî ya Henry Kissinger—hostayê satranca siyasî ya DYAyê—ku li hember qîrîna Kurdan dabû, hîn jî di guhên me de deng vedide: “Operasyonên servîsa veşartî ne karê xêrxwaziyê ne.” Ev hevok di bîra Kurdan de wekî pênaseya gerdûnî ya “xiyanetê” cih girtiye.
Wê rojê hate fêmkirin ku di lîstika hêzên mezin de, Kurd ne ew perçe bûn ku heta dawiya lîstikê werin parastin; ew tenê piyon bûn ku ji bo parastina padîşahan hatibûn qurbanîkirin.
Birakujî: Windabûn di Siya Xwe de
Lêbelê, ew barê giran ku em jê re dibêjin “xiyanet” ne tenê ji derve tê. Dibe ku ya herî dilşewat ew e ku bi Kurdî jê re “Birakujî” tê gotin; yanî bira-kuştina bira.
Sedemên vê karesatê piralî ne:
- Berjewendiyên teng ên eşîrtiyê.
- Korbûna îdeolojîk a partiyan.
- Teşvîqkirina jêhatî ya dewletên herêmî.
Vana hemûyan kir ku komeke Kurd komeke din hedef bigire, wan wekî “dostê dijminê xwe” bibîne û hin ji rûpelên herî xemgîn ên dîrokê biafirîne.
Birîna Kûr: Salên 90’î û Yekîtiya Neteweyî
Kemînên ku di tunelên tarî yên salên 90î de, li ser lûtkeyên çiyayan ji hêla partiyeke Kurd ve li dijî partiyeke din hatine danîn, navê wê birîna mezin e. Ev birîn hîn jî dibe sedem ku dema behsa “yekîtiya neteweyî” tê kirin, mirov serê xwe bitewînin.
Rastiyeke Tal: Dabeşbûna navxweyî, her gav xiyaneta derveyî “mimkun” kiriye.
Çerxek ku Pêdivî ye Bê Şikestin
Îro, dema ku hûn li kolanên Rojava an Hewlêrê dimeşin, hûn hîn jî wê fikara kevn di çavên mirovan de dibînin: “Ma em ê dîsa werin terikandin?”
Tiştê ku di sala 2017an de li Kerkûkê qewimî, îspat kir ku ev tirsa kevnar hîn çiqas teze û zindî ye. Lê belê, divê neyê jibîrkirin: Di dîroka Kurdan de, xiyanet ne çarenûs e; tenê encama kêmasiya rêxistinbûna neteweyî ye.
Analîza Gelekî Bêdewlet: Di Navbera Berjewendî û Yekîtiyê De
Ev e rewşa gelê bêdewlet: Di navbera qirik û gerdenên bêrehm ên dewletên ku li ser berjewendiyên xwe ava bûne de, têne perçiqandin. Dîrok bi bîra me dixe ku her sozeke ji derve, rojekê mîna berfê dihele; lê parçebûna navxweyî, wêraniyeke mayînde û kûr li pey xwe dihêle.
Trajediya Dilsoziyê
Trajediya Kurdan ne tenê “bêdostbûn” e; trajediya wan a sereke ew e ku di cîhaneke ku dostanî wekî “amûreke stratejîk” tê dîtin de, ew li pey “dilsoziyê” digerin. Di vê pergala bêrehm de, meriv nikare bi exlaqê dilsoziyê bersiva polîtîkayên berjewendiyê bide.
Rêya Rizgariyê: Maseya Xweser
Tenê rêyek heye ku vê çerxa kevnar bişkîne: Li benda kursiyekê neyên ku hên li ser maseya kesên din rûnin, lê bi yekîtiyeke polîtîk maseya xwe ava bikin.
Bîranîna Dîrokê: Dîrok ne tenê navên kesên ku xiyanetê dikin tomar dike; ew di heman demê de wê parçebûna ku derî ji xiyanetê re vekirî hiştiye jî bi tîpên reş dinivîsîne.
