🔴Estetîka Berxwedanê, Trawmaya Nifşî û Çavê Kamerayê yê Azad
NÛPEL – Sînemaya Kurdî ne tenê huner e; ew agirê li bin axê ye ku di nav qedexe, înkar û tarîtiya sedsalan de germ dibe. Ew bîra kolektîf a gelê bindest, dengê şoreşê û helandina trawmayê di wêneyên ronî, dirêj û bêdeng de ye. Di vê agirî de Yilmaz Guney bûye sembola herî geş: derhênerê ku sînemaya serdest a Yeşilçamê parçe kir û li şûna wê sînemayeke ji axa Kurdistanê, xwîna gel û hêviya bindestan afirand. Guney sînemayê nekir amûra şahiyê, lê kir çeka rastiyê – rastiyeke ku di her çarçoveyekê de nasnameya kurdewarî, erdnîgariya asê û berxwedana polîtîk vedibêje.
1. Erdnîgariya Asê: Çiya, Deşt û Gund wekî Lehengên Sereke
Di fîlmên Guney de, Kurdistan ne paşperde ye; ew lehenga sereke ye ku bi xwe diaxive. Çiyayên bilind ên ku wekî şahidên bêdeng ên dîrokê radiwestin; deştên ziwa yên ku tîbûna azadiyê û koçberiya mecbûrî vedibêjin û gundên ku di nav toz, baran û birînan de wekî tabloyên neftê yên mezin disekinin… Ev erdnîgarî di Sürü (Kerî/Garan) (1979) û Yol (Rê) (1982) de dibe zimanê bixwe yê sînemayê.
Di Sürüyê de, Guney bi estetîka realîst a hişk (austerity) têkçûna feodalîzmê nîşan dide: xwediyê pez ê mezin di bin bandora kapîtalîzmê de winda dibe. Ev windabûn ne tenê aborî ye, lê windabûna nasnameyê, axê û jiyana gundî ye. Kameraya wî dirêj e, bêdeng e û bi awayekî poetîk erdnîgariya ziwa vedigire – mîna ku ax bixwe gazî berxwedanê dike. Di Yolê de jî, ev estetîk dibe epîk û melodrama: rêwîtiya girtiyan di nav çiyayên Kurdistanê de sembola bindestiya dualî ye – dewlet û toreya kevneşopî. Bi kincên herêmî, stranên dengbêjan û wêneyên ku mîna tabloyên hunerî ne, Guney hebûna Kurd li ser perdeya cîhanê da xuyakirin: ne wekî folklor, lê wekî rastiyeke polîtîk, zindî, serbilind û berxwedêr.
Guney gotibû: “Huner ne tenê ji bo bedewiyê ye, huner ji bo guhertinê û azadiyê ye.” Ev felsefe di her wêneyê wî de zindî ye.
2. Sînema wekî Çek: Realîzma Şoreşgerî û Milîtaniya Hunerî
Bi Umut (Hêvî) (1970) re, Guney sînemayê ji qesrên elîtan derxist û kir milkê karker, gundî û bindestan. Realîzma wî ne sar bû; ew germ, hêrs û tije hêviya şoreşgerî bû. Yol ji hundirê girtîgehê hate derhênan – ev ne tenê fîlm e, lê mînaka herî bedew a milîtaniya hunerî ye: derhênan di bin çavdêriya dewletê de, lê bi ruhê Guney hatiye dagirtin. Di Duvar (Dîwar) (1983) de jî, trawmaya civakî wekî birîneke vekirî li ser perdeyê diherike, bi wêneyên ku hem realîst in hem jî sembolîk. Ev estetîk – realîzma ku erdnîgariya Kurd dike leheng – bingehek ji bo nifşa nû ava kir.
3. Jina Kurd: Di Navbera Du Zextan de, wekî Şahid û Berxwedêr
Di karaktera Zînê ya Yolê de, Guney yekem car bi awayekî kûr û estetîkî jina Kurd nîşan da: di bin zexta dewletê ya hov û toreya feodal a paşverû de. Zîne ne qurbaneke pasîf bû, lê şahideke ku bi çavên xwe trawmayê vedigire. Ev rexneya dualî – li dewletê û li civaka xwe – bû bingeh ji bo derhênerên jin ên nûjen ên ku îro trawmayê bi nazikî, hêz û estetîkeke nû vedibêjin.
4. Mîrasa Guney û Nifşa Nû: Ji Realîzmê Ber Bi Poezî û Kolektîfiyê
Îro ev mîras di destên derhênerên nûjen de bi awayekî cihêreng, profesyonel û fireh berdewam dike:
• Bahman Ghobadi (Rojhilat): Bi Kûsî jî Difirin (2004) û Dema Hespên Serxweş (2000) re, poeziya kurdî û tahlîya şer li hev dixîne; erdnîgariya asê dibe metafora hêviyê.
• Kazım Oz (Bakur): Bahoz (2008) û Zer (2016) – bayê berxwedanê û bîhnfirehiya jiyanê bi wêneyên dirêj û realîst vedigirin.
• Hiner Saleem, Karzan Kader û Huseyin Karabey jî her yek bi dengê xwe yê taybet beşdarî vê mîrasê dibin.
Sînemaya Rojava piştî 2012’an bi Komîna Fîlm a Rojava re estetîkeke bi temamî nû afirand: kolektîf, ne-hîyerarşîk, tije dengê jinan, zarokan û gelê herêmî. Ev komîn, a ku di 2015’an de hate damezrandin, li ser bingeha konfederalîzma demokratîk, azadiya jinê û parastina ekolojîyê radiweste. Fîlmên wekî Ji bo Azadiyê, Kobanî û Nameya Şingalê ne tenê belgefîlm in, lê şehadetnameyên dîrokî ne.
5. Dengê Jinê: Estetîka Nû ya Trawma, Tolhildan û Nasnameya Dîasporayê
Di salên dawî de, jinên Kurd kamerayê kirin amûra azadiya xwe ya herî kûr. Ew ne tenê çîrokan vedibêjin, lê estetîkeke nû diafirînin: trawmayê bi bêdengî (silence), elîps û wêneyên nazik vedibêjin; berxwedanê bi rengên geş û hêviyê dixemilînin; nasnameya dîasporayê bi îronî û rastiya lînkên “online” vedigirin.
Jinên derhêner ên girîng û xebatên wan:
• Sevinaz Evdikê (Berbû, 2022): Di fîlmê xwe de şerê Serê Kaniyê û dagirkeriyê di jiyana sê jinên ciwan de nîşan dide. Estetîka wê: wêneyên poetîk ên erdnîgariya şer, stranên kurdî û asûrî, û rexneya li çanda baviksalar.
• Ayşe Polat (Im toten Winkel / Di Goşeya Tarî de, 2023): Bi şêwaza “thriller”ê trawmaya nifşî ya Bakur vedibêje. Estetîka wê: kameraya veşartî û dîmenên smartphone’an sembola çavdêriya dewletê ne.
• Soleen Yusef (Sieger Sein / Serketî Bûn, 2024): Çîroka keçikeke kurd a li Berlînê ye. Estetîka wê: rîtmên xurt, diyalogên rastîn û trawmaya koçberiyê ya ku bi ken û hêzê tê pêçan.
• Binevsa Bêrîvan (La Vierge à l’Enfant, 2024): Trawmaya jinên Êzidî yên ji destê DAIŞ’ê reviyane vedibêje. Estetîka wê tije bêdengî û nîşaneyên post-trawmatîk e.
• Kurdwin Ayub (Sonne, 2022): Di dîasporaya Viyenê de jiyana keçikeke kurd a nûjen û vîdyoyên “viral” vedibêje.
Yilmaz Guney ruhê kurdewarî di poteyeke germ de heland û da me. Îro derhênerên nûjen – bi taybetî jin – vê mîrasê hem kûrtir dikin, hem firehtir dikin û hem jî naziktir dikin. Sînemaya Kurdî îro ne tenê huner e, lê bîra gel, amûra parastina çandê û çekeke herî bedew a berxwedanê ye.
“Em ê bi ser bikevin, her çend biha giran be jî.”
Ev gotina Guney îro di her çarçoveya kamerayê de û di çavên jinên derhêner de ronî dibe. Ew ronahiya ku tarîtiya înkarê dişkîne.
Xembar Farqîn
