🔴NÛPEL – Nirxên mirovatiyê; ziman, çand, bawerî, nijad û warê jiyanê çi dibin bila bibin, ew têgehên gerdûnî ne ku civakan li ser piyan digirin. Ev nirx ne tenê qaîdeyên moralî ne, di heman demê de hîmên sereke ne ku rûmeta mirov diparêzin û aştiya gerdûnî pêkan dikin. Bêguman, ji bo ku mirov jiyana xwe bi awayekî saxlem û bi wate bidomîne, divê têkiliya ku bi xwe re, bi mirovên din re û bi hawirdorê re datîne, li ser bingeheke xurt a hevbandorî û rêzgirtinê ava bike. Divê ev bingeh wisa were hûnandin ku bibe mîraseke domdar û çirayek ji bo nifşên nû.
Perwerdehî û Hişmendiya Civakî
Pêwîst e ev nirx ne tenê di teoriyê de, lê di her asteke perwerdehiya zarok û ciwanan de bi awayekî pratîk bên hînkirin. Perwerdehiya ku tenê li ser agahiyan ava bibe, nikare hişmendiya civakî biafirîne. Lewma divê:
• Empatî û Hevgirtin: Di dibistanan de wekî bingeha jiyana hevpar were nîşandan.
• Hişmendiya Welatparêziyê: Parastina nirxên çandî û zimanî wekî dewlemendiya mirovahiyê were qebûlkirin.
• Aştiya Civakî: Ferd, parçeyê herî biçûk ê binyata civakê ye. Mirovekî ku xwedî ramaneke azad û hişmendiyeke etîk be, mekanîzmaya sereke ye ku civakê ber bi ronahiyê ve dibe. Civakek ku ferdên wê ji bo mafên hevdu rêzê digirin, dê bixwebawer ber bi îstîkrar û pêşketinê ve biçe.
Destwerdana Mirovan a li Xwezayê: Ji Sûdwergirtinê Ber bi Talankirinê ve
Zextên mirovatiyê yên li ser xwezayê, ji destpêka dîrokê heta roja me ya îro her ku çûye zêdetir bûye. Mirovan di serî de ji bo jiyana xwe bidomînin ji xwezayê sûd wergirtine, lê bi borîna demê re ev têkilî ji “hevkariyê” veguheriye “serdestiyê”.
Bi taybetî di sedsala dawî de, bi pêşketina pîşesazî û teknolojiyê re, texrîbata li ser xwezayê gihîştiye asteke metirsîdar. Bikaranîna sotemeniyên fosîl, qirkirina daristanan û qirêjiya kîmyewî ne tenê zirarê dide derdorê, di heman demê de mafê jiyanê yê nifşên pêşerojê jî talan dike. Em îro dibînin ku krîza avhewayê, encama rasterast a vê nêzîkatiya berjewendîparêz e.
Sedema Têkçûna Hevsengiyê û Rêya Rizgariyê
Sedema bingehîn a xirabûna vê hevsengiya ekolojîk, nêzîkatiya mekanîk û sar a li hemberî xwezayê ye. Ji ber ku têgeha “xwezayê” wekî “depoyeke madeyên xam” hatiye dîtin, hevsengiya di navbera bikaranîn û parastinê de bi zanistî nehatiye birêvebirin.
Lê belê rastiyeke bingehîn heye: Mirov ne xwediyê xwezayê ye, lê parçeyek ji xwezayê ye. Dema ku çemek qirêj dibe, ew qirêjî di dawiyê de di laşê mirov de cih digire.
Têkiliya Biyolojîk (Hilberîna Oksîjenê)
Daristan wekî “pişikên cîhanê” têne nasîn. Dar bi rêya fotosentezê gaza karbondîoksîtê (ya ku ji bo me bijehr e) hildidin û oksîjenê (ya ku em pê dijîn) didin. Dema daristanek dişewite, ew kargeha oksîjenê ji holê radibe. Yanî bi her darekê re, hinekî din nefesa mirov diçike.
Ji bo ku ev hevsengî ji nû ve ava bibe, divê em “etîka ekolojîk” bikin beşek ji jiyana xwe ya rojane. Berpirsiyariya herî mezin dikeve ser milê me ku em xwezayê ne wekî milkekî ku tê firotin, lê wekî emanetekî ku divê were parastin bibînin. Bi her kiryara xwe, ji avêtina zibilê heta parastina her dilopek avê, em dikarin bandorekê li ser çarenûsa cîhanê bikin.
/Mordem Zel/
