Roja Evîndaran ku her sal di 14’ê sibatê de li gelek welatên cîhanê tê pîrozkirin, xwedî dîrokeke dûr û dirêj e ku rehên wê digihîjin serdema Romayê û baweriyên olî. Ev roj, ku di cîhanê de wekî “Roja Ezîz Valantîn” (St. Valentine’s Day) jî tê naskirin, îro veguheriye sembola evîn, hezkirin û her wiha bazirganiyeke mezin a global.
1. Rihên Dîrokî û Efsaneyên Valentîn
Navê vê rojê ji ezîzekî bi navê Valentîn (Valentinus) tê. Li gorî baweriya Dêra Katolîk, Valentîn dînperwerekî mesîhî bû ku di sedsala 3’yan de (dora sala 269’an) hatiye kuştin. Di dîroka dêrê de behsa sê kesên cuda bi vî navî tê kirin ku di 14’ê sibatê de şehîd bûne.
Têkiliya vê rojê bi “evîna romantîk” re ne di serdemên kevin de, lê di sedsala 14’an de dest pê kiriye. Cara pêşîn di sala 1381’ê de di pirtûka Parlement of Foules de tê gotin ku li Fransa û Îngilistanê, 14’ê sibatê wekî roja “cotbûna çivîkan” tê qebûlkirin. Piştî vê serdemê, evîndaran dest bi şandina name û helbestan ji hev re kirine.
Efsaneyên Navdar
- Nameya Dawî: Tê gotin ku Valentîn beriya were kuştin, ji keça gardiyanê re nameyek bi îmzeya “Ji Valantînê te” (Ji Delalê te) şandiye.
- Zewacên Veşartî: Efsaneyeke din dibêje ku di dema qedexebûna zewaca leşkerên Romayî de, Valentîn bi dizî zewaca wan pêk aniye û bûye alîkarê evîndaran.
2. Kevneşopiyên Antîk: Lupercalia û Gamelyon
Beriya krîstiyantiyê jî navenda meha sibatê bi evîn û bereketiya xaxê ve girêdayî bû:
- Yewnana Antîk: Di navbera nîvê çileyê û nîvê sibatê de meha “Gamelyon” ji bo pîrozkirina zewaca pîroz a Zeus û Hera hatibû veqetandin.
- Romaya Antîk: Di 15’ê sibatê de cejna “Lupercalia” ji bo xatirê xwedayê bereketê Lupercus dihat lidarxistin. Di sala 496’an de, Papa ev cejna “pagan” qedexe kir û şûna wê 14’ê Sibatê wek roja ezîzan ragihand.
3. Roja Evîndaran a Nûjen û Aliyê Bazirganî
Piştî salên 1800’î, bi taybetî li Amerîkayê bi belavbûna kartên pîrozbahiyê, ev roj veguherî fenomeneke civakî. Îro li seranserê cîhanê nêzîkî 1 milyar kart têne şandin. Di vê rojê de:
- Diyarî: Sorgul, çîkolata û zêrên giranbiha herî zêde têne kirîn.
- Rengê Sor: Sor wekî sembola daxwaz û eşqê dibe rengê serdest.
- Helwestên Cuda: Her çiqas li cîhanê belav be jî, li welatên wekî Erebistana Siûdî, Îran û Ozbekistanê pîrozkirina vê rojê bi fermî tê sînordarkirin.
4. Di Çanda Kurdî de Sembola Evînê: Sêva Mêxekrêj
Li hemberî çanda nûjen a 14’ê Sibatê, di nav kurdan de kevneşopiyeke hezar salan heye: Sêva Mêxekrêj. Ev sêv ne tenê diyariyek e, lê “zimanê bêdeng ê dilê evîndaran” e.
Sembola Aştî û Dilsoziyê
Li gorî kevneşopiyê, ciwanên ku nikaribûn bi gotinan evîna xwe îfade bikin, sêveke sor bi mêxekan (qurnefîl) dixemilandin. Ev sêv nîşaneya wê yekê ye ku evîn jî wekî bîhna mêxekê herdemî û xurt e. Di heman demê de, di navbera kesên xeyidî de wekî amûra lihevhatinê û aştiyê jî tê bikaranîn.
“Sêv nîşana evînê ye, mêxek jî nîşana bêmiriniyê ye. Gava ev her du digihêjin hev, bîna wan dibe bîna jiyaneke bi rûmet.”
Hunera Çêkirinê: Ked û Sebir
Çêkirina sêva mêxekrêj karekî hunerî ye:
- Hilbijartin: Divê sêv saxlem û bi rengê sor ê geş be.
- Çikandin: Mêxekên hişk yek bi yek di hundirê sêvê de têne çikandin da ku tu valahî nemîne.
- Veguherîn: Ava sêvê bi mêxekan re dikeve reaksiyonê û sêv hişk dibe. Sêveke ku baş hatibe amadekirin, dikare 50 heta 100 salan bêyî ku xera bibe bimîne.
5. Zindîkirina Kevneşopiyê li Kurdistanê
Li Kurdistanê, gelek ciwan her sal di 14’ê Sibatê de li hev dicivin da ku vê çanda resen bidin jiyandin. Di bin navê “Sêva Mêxekrêj” de çalakî têne lidarxistin. Ev xebat, hewldanek e ku nifşên nû bi rihên xwe yên çandî ve werin girêdan û peyama “hezkirin û aştiyê” bi bîhna mêxekê belav bikin.
