🔴Amed, bajarekî wisa ye ku her kevirê wê, her herikîna Çemê Dîclê û her bilindahiya wê xwedî çîrokekê ye. Di nav van çîrokan de ya herî bi êş û ya ku herî zêde di bîra gel de maye, strana “Kırklar Dağı” (Girê Çilsiwaran) e. Ev stran her çend îro bi Tirkî wekî “Kırklar Dağı’nın Düzü” bê naskirin jî, kok, nav û çîroka wê rasterast di nav kûrahiya çanda Amedê û erdnîgariya wê de şîn bûye.
Cihê Bûyerê: Pîroziya Çil Siwaran
Berî ku em werin ser çîroka Sûzê, divê em li ser navê Girê Çilsiwaran bisekinin. Di çanda Kurdî û baweriyên herêmê de (Yarsanî, Elewî û Êzidî) pîroz dîtina cihên bilind û çiyayan kevneşopiyeke kevnar e. Girê Çilsiwaran ne tenê girek e, ew ziyaretgehek e. Li gora hin çavkaniyan, navê xwe ji “Çil Mêran” ango “Çil Siwaran” digire. Tê gotin ku li ser vî girî Cemxaneyek hebûye û çil siwarên ku rêwî bûne, li wir “Cem” girtine û îbadet kirine. Ev pîrozî, bingeha rîtuelên ku di çîrokê de derbas dibin pêk tîne.
Rîvayeta Yekem: Evîneke bi Ax û Nalîn
Di rîvayeta herî belavbûyî de, behsa malbateke dewlemend û xwedî ferman tê kirin ku zarokên wan çênabe. Ew diçin ser Girê Çilsiwaran, qurbanan serjê dikin û hêviya zarokekê dikin. Piştî demekê keçeke wan a pir bedew çêdibe û navê wê dikin Sûzan (Sûzê). Malbat her sal ji bo spasdariyê Sûzê dibin ser gir û şahiyan dikin.
Gava Sûzê mezin dibe, dilê wê dikeve xortekî bi navê Adil. Li gora rîvayetê, di rojeke ziyaretê de, dema malbat bi karên qurbanê ve mijûl e, Sûzê û Adil li pişt gir hevdu dibînin. Tê gotin ku ji ber ku wan “pîroziya ziyaretê binpê kiriye”, gir Sûzê dadiqurtîne an jî Sûzê ji pira dehderî (Pira Farqînê) xwe davêje Çemê Dîclê û winda dibe. Adil jî piştî Sûzê dîn dibe û bi salan li ber çem dinale.
Rastiya Aqilane: Sûzê û Adil Navên Kurdî ne
Her çend di hin versiyonên modern de Adil wekî “Ermenî” bê nîşandan jî, dema em li kokê mêze dikin, em dibînin ku hem Sûzê (bi wateya Sonda Şewat an jî Ronahî) hem jî Adil navên ku di nav Kurdên herêmê de pir belav in. Ev yek nîşan dide ku ev çîrok, berhema jiyana civakî ya Amedê ye.
Gelo aqibeta Sûzê bi rastî çi bû? Heke em ji aliyê “aqilane” ve lê binêrin:
1. Ziyaret û Rîtuel: Di çanda Amedê de, xelkê bajêr bi taybetî di biharê de diçûn ser vî girî û li ber ava Dîclê seyran dikirin.
2. Karesata li Ser Pirê: Pira Dehderî, bi bilindahiya xwe û bi herikîna xurt a Dîclê ya di wê demê de, cihê gelek karesatan bûye. Îhtîmaleke mezin e ku Sûzê di dema seyranekê de an jî di encama qezayekê de ketiye çem.
3. Cemxane û Çand: Hebûna Cemxaneyê li ser gir, nîşaneya mozaîka baweriyan a Amedê ye. Navê “Çilsiwar” ji rîtuela çil kesên pîroz tê ku di bîra gel de wekî “parêzvanên bajêr” cih girtine.
1. Avakirina Efsaneyê: Nifira Pîroziyê
Di guhertoya efsanewî de, çîroka Sûzanê wekî trajediyeke klasîk a Rojhilata Navîn tê pêşkêşkirin. Li vir mijarên wekî cudahiya dînî (Suryanî û Misilman), hêviya zarokekê li ziyaretekê û evîna qedexe derdikevin pêş.
Efsane, hêza xwe ji pîroziya Girê Çilsiwaran (Kırklar Dağı) digire. Binpêkirina “qedexeyan” li ser vî girî, wekî sedema sereke ya dînketin û windabûna Sûzanê tê nîşandan. Ev nêrîn, nîşan dide ku di çanda gel de pîroziya mekanan çawa bi qedera mirovan ve hatine girêdan. Di dawiya efsaneyê de, xweavêtina Sûzanê ya nav Çemê Dîcleyê, sembola pakbûn an jî windabûna di nav “avên ku her tiştî dibin” de ye.
2. Rastiya Dîrokî: Ji Evînê Ber bi Qezayê ve
Lêkolînên nû, bi taybetî xebatên nivîskar Zubeyde Fidan Kirmizi û şahidiyên Abdussettar Hayati Avşar, perdeyeke nû li ser vê çîrokê radikin. Li gorî daneyên dîrokî, ev bûyer ne efsaneyek, lê trajediyeke trafîkê ya sala 1947an e.
Di vê guhertoyê de, em dibînin ku qehremanên çîrokê mirovên rasteqîn in: Nakif İzgu, pîlotekî û hevalên wî. Ev rastî nîşan dide ku stran ne ji bo evîndaran, lê ji bo şeş-heft kesên ku di nav otomobîlekê de li ber Pira Dehderî di bin avê de mane, hatiye gotin. Navê “Sûzan” ê di stranê de, ne keçeke Suryanî ya efsanewî, lê hevjîna efserekî ye ku di wê qezayê de jiyana xwe winda kiriye.
3. Nirxandina Hevbeş: Çima Efsane ji Rastiyê Bihêztir e?
Pirsa herî girîng ev e: Çima gel rastiya qezayeke trafîkê veguherand efsaneyeke evînî ya xemgîn?
• Hêza Hunerê: Stranên gelêrî meyla wan heye ku bûyeran dramatîze bikin da ku bandorek mayînde li ser dilê mirovan bihêlin.
• Mekanên Sembolîk: Hebûna Çemê Dîcleyê, Pira Dehderî û Girê Çilsiwaran, bi xwe re atmosfereke mîstîk tîne ku qezayeke asayî nabe ku di nav wê de “sade” bimîne.
• Tevna Civakî: Veguhertina çîrokê bo evîneke di navbera dînên cuda de, nîşana pirçandiya Amedê ye.
Di encamê de, çîroka Sûzê û Adil ne tenê serhatiya du evîndaran, lê herikîna bêrawest a çemê Dîclê, pîroziya axa Amedê û kûrahiya bîra me ya civakî ye. Çi rîvayet be, çi rastiyeke dîrokî; Girê Çilsiwaran îro jî bi wî bayê ku ji Çemê Dîclê tê, daxwaz û kederên wan evîndaran di guhê bajêr de diçepisîne. Ev mîrateya pîroz di her malekî Amedî de dijî û ji nifşekî derbasî nifşê din dibe. Stran û çîroka Sûzan Sûzê nîşan dide ku bîra kolektîf çawa dikare rastiyên hişk bi rengên efsaneyan bixemilîne. Her çend di sala 1947an de qezayeke trajîk qewimîbe jî, Sûzan di dilê gel de her wekî wê keça ku bi nifira Ziyaretê winda bûye, dê her bijî. Lewra rastî her çend dîrokî be jî, efsane her tim mirovtir e.
SUZAN SUZİ
Kırklar dağının düzi
Karanlık bastı bizi
Kör olasan Suzan Suzi
Ziyaret çarptı bizi
Köprü altı ne kara
Ana gel beni ara
Saçlarıma kumlar dolmuş
Darağ getir sen dara
Gazi köşkü serindir
Dicle nehri derindir
Sen ağlama garip anam
Kadir Mevlam kerimdir
Köprünün orta gözü
Sular apardı bizi
Nakif gözün kör olsun
Öldürdün hepimizi
/Mordem Zel/
