HELEBÇE: Roja ku Asîman jî Şerm Kir
1. “Helebçe ne bajarek bû; ew birîneke vekirî bû di dilê mirovahiyê de.”
2. “Gazê ne tenê laş kuşt, wijdana cîhanê jî kuşt.”
3. “Dema asman şerm dike, mirov çawa dikare nefesê bistîne?”
4. “Saddam tenê ferman da, lê bêdengiya cîhanê jî fermanek bû.”
5. “Zarokê mirî yê di hemêza dayikê de, ne tenê wêneyek bû; ew sûcek bû.”
6. “Mirin bêdeng tê, lê bêdengiya mezin bi qîrîn e.”
7. “Hewayê ku bû sîleh, niha hîn jî di xwîna nifşan de diherike.”
8. “Helebçe di 16’ê Adarê de mir, lê her Adarê dîsa radibe û bang dike.”
9. “Cîhan li ku bû? Li pey berjewendiyên xwe yên reş.”
10. “Bîranîn demê nasekinîne; ew demê dişewitîne û dibêje: Ji bîr neke!”
Di dîrokê de hin roj hene ku mirov dixwaze wan ji bîr bike. Lê hin roj jî hene ku ne dîrok, ne jî wijdana mirovahiyê nikare wan ji bîr bike. Navê yek ji wan rojan ev e: Komkujiya Helebçeyê.
16’ê Adara 1988’an. Roja ku diviyabû bihar bihata, kulîlk vebûna û dengê zarokan li kolanan belav bibûya. Lê li Helebçeyê bihar nehat. Li wir hewa bû mirin.
Bajar hene ku li ser nexşeyê tên nivîsandin; bajar hene ku li ser dilê gelan tên nivîsandin. Helebçe ji wan bajarên duyemîn e. Berî wê rojê, Helebçe wekî gelek bajarên Kurdistanê bû: kolanên teng, bazarên tijî deng û malên ku bîhna nanê germ jê dihat. Zarok li kolanan dilîstin, dayik li ber deriyan diaxivîn. Jiyan wekî her bajarê din diherikî.
Lê di dîrokê de carinan demek tê ku jiyana asayî di çend saetan de serûbin dibe.
16’ê Adara 1988’an. Asmanê Helebçeyê pêşî bi dengê balafirên şer hate qetandin. Gel gelek caran bombardûman dîtibû. Mirov xwe veşartin, ketin malan û şikeftan. Lê ev car ne wekî carên din bû. Balafirên ku li ser bajar digeriyan, ne tenê bombeyên asayî, tiştekî ku ne rengê wî hebû û ne jî dengê wî, avêtin: Gaz.
Gazên kîmyewî; hardal (mustard), sarîn û ew madeyên ku di şerên herî qirêj de tên bikaranîn. Ew gaz li ser bajar belav bû — bêdeng, bêqîrîn, lê bi hêza mirinê ya teqez.
Hewa tiştekî wisa ye ku mirov nikare bêyî wê bijî. Nefes, mercê pêşîn ê jiyanê ye. Lê wê rojê li Helebçeyê hewa jî li dijî mirov bû. Pêşî çav dişewitîn, nefes giran dibû û laş bêhêz diket. Paşê mirov li erdê dirêj dibûn; hinek di nav kolanan de, hinek li ber deriyên malên xwe, hinek jî di nav destên dayikên xwe de.
Dîrok gelek caran bi hejmaran diaxive. Lê trajediyên mezin bi wêneyan tên bîranîn. Di Helebçeyê de ew wêne hîn jî li ber çavên cîhanê ye: Dayikek li erdê ketibû, zarokê xwe hîn jî di nav destên xwe de girtibû, wekî ku bixwaze wî ji dinyayê biparêze. Lê çawa mirov dikare zarokê xwe ji hewayê biparêze?
Ev êrîşa kîmyewî bi fermana rejîma Saddam Huseyn hate kirin. Di bin rêberiya kesê ku paşê bi navê “Eliyê Kîmyewî” hate nasîn — Elî Hesen el-Mecîd. Lê ev trajedî tenê sûcê kesekî nebû. Ev encama pergalên siyasî bû; pergalên ku jiyana mirov wekî amûrekê dibînin û di nav şer û berjewendiyên hêzê de mafên mirovî ji bîr dikin.
Belkî pirsên herî giran ev in: Dema Helebçe di gazên kîmyewî de dişewitî, cîhan li ku bû? Hin welatan dizanî. Raporên leşkerî û dîplomatîk digihîştin ser maseyan. Lê pir kes bêdeng man. Çimkî siyaseta cîhanî li ser hevsengiyên stratejîk digeriya. Berjewendiyên aborî û hêzê, jiyana sivîlan li ber çavan nedişand.
Ji ber vê yekê gelek kes li Kurdistanê hîn jî dibêjin: Helebçe tenê ji gazên kîmyewî nemir; hinekî jî ji bêdengiya cîhanê mir.
Rojekê trajedî qewimî, lê bandorên wê bi salan dom kirin. Piştî deh salan, doktoran dît ku li herêmê nexweşiyên pençeşêrê zêde bûne, zarokên kêmendam tên dinyayê, nexweşiyên nefes û çavan berdewam in. Ev nîşan dide ku şer ne tenê di rojekê de mirov dikuje, carinan şer nifşan dikuje.
Sal derbas bûn. Niha li Helebçeyê jiyan dîsa heye. Zarok diçin dibistanê, bazar vedibin, jin li kolanan diaxivin. Lê bîranîn hîn jî zindî ye. Hin bîranîn hene ku dem nikare wan ji holê rake. Ew wekî birîneke ku hîn jî di dilê gel de vekirî ye dimînin.
Helebçe tenê bûyereke dîrokî nîne; ew hişyariyek e. Hişyariyek ku dibêje: “Şer her tim li ser milê sivîlan tê barkirin.” Siyaseta bêwijdan dikare hewayê jî veguherîne çekan û bêdengiya cîhanê dikare bibe beşek ji trajediyê.
Ji ber vê yekê bîranîna Helebçeyê tenê merasîmek nîne; ew daxwaza dadperweriyê ye.
Li ser nexşeya cîhanê Helebçe tenê bajarekî piçûk e. Lê di dîrokê de, bi taybetî di dil û mêjiyê Kurdan de, ew xwedî cihekî herî mezin e. Çimkî li wir rojekê xweza bû çek, asman jî ji kiryarên mirovan şerm kir.
Lê jiyana mirov di dawiya her trajediyê de dîsa radibe. Niha zarok dîsa li kolanan dilîzin. Lê her kes dizane: Hin bajar tenê bajar nînin, ew bîranîn in. Helebçe yek ji wan e. Heya ku wijdana mirovahiyê bi rastî li ber vê trajediyê ranebe, navê Helebçeyê dê her dem di dîrokê de were gotin — ne tenê wekî trajediyekê, wekî hişyariyekê ji bo hemû cîhanê.
Çend gotinên ji dilê şahidan
1. Mohammed (Saxbûyî): “Kes nikare tiştê ku me jiyaye fêm bike. Gazê ne tenê laş kuşt; wê dil kuşt, hêvî kuşt, zarokatiya min kuşt. Ez hîn jî di wê rojê de dijîm: her nefesek giran e, her şev wekî ewrekî mirinê bi ser min de tê. Me hovîtî ji bo tevahiya cîhanê dît, lê hîn jî kes guh nade.”
2. Mariwan Hama (Saxbûyî): “Ez 8 salî bûm… Min dît ku birayê min ê piçûk li ber çavên min ket erdê û keniya — kenekî xerab ê ku mirinê tîne. Ew ken hîn di guhê min de ye. Ez reviyam, lê dilê min li wir, di nav cesedên hezkiriyên min de ma.”
3. Şahidekî vegeriyayî: “Gava ez vegeriyam malê, min dît ku hemû xizmên min mirine. Dayik, bav, xwişk û bira… Ez li dîwarên vala temaşe dikim û dilê min diqete. Çima divê ez du caran malbata xwe winda bikim? Ev birîn qet nayê girtin.”
4. Ji raporên trawmayê: “Ez her tim di wê rojê de dijîm. Bêhna sêvan a ku mirinê tîne hîn di pozê min de ye. Kanser di laşê min de mezin dibe, çavên min dişewitin, lê êşa herî mezin ew e ku ez ‘tenê’ sax mam. Ew êş agirê ku qet venamire ye.”
5. Mahmoud (Saxbûyî): “Ez li ser cesedê jina xwe meşiyam da ku xwe xilas bikim, lê dilê min li wir ma. Keça min sax ma, lê aqilê wê winda bû; ew hîn jî di xew de diqîre. Di wê kela malê de 140 kes mirin. Ew hemêza dayikê ya ji bo zarokê xwe, niha di dilê min de sar û vala ye.”
6. Dayikek Saxbûyî: “Zarokên min, mêrê min… hemû di nav gazê de winda bûn. Ez wan di xewnên xwe de dibînim, lê gava şiyar dibim, tenê valahî heye. Depresyon wekî siyê li pey min e. Ez ji bo bîranîna wan dijîm, lê bi dilekî şikestî.”
7. Nadjat (Saxbûyî): “Bêhna sêvan di hewayê de belav bûbû. Me digot ‘bihar e, jiyan vedibe’, lê ew mirin bû ku bi bêhneke xweş dihat. Hin kesan kefa kesk ji devê wan dihat, hinek dişewitîn. Biharê em xapandin û mirin bi ken hat.”
Helebçe hîn jî di bîra me de ye. Û divê her dem di bîra me de be.
/Xembar Farqîn/
