🔴Di dîroka nûjen a Kurdistanê de, kêm kesayet hene ku karibin mîna Elîşêr Efendî (1862 – 1937) hêza peyvê û lêdana şûr bînin cem hev. Elîşêr Efendî, ku wekî Elîşêrê Şêrger jî tê naskirin, ne tenê serokeşîrekî Qoçgiriyê an fermandarekî leşkerî bû; ew helbestvan, dengbêj, rewşenbîr û mîmarê ramanî yê serhildanên kurd ên sereteya sedsala 20’an bû.
Rêvebiriyek Rewşenbîrî û Têkoşîna Siyasî
Elîşêr Efendî di serdemeke krîtîk de, dema ku Împeratoriya Osmanî hildiweşiya û Komara Tirkiyeyê ava dibû, wekî pêşengê herî bibandor ê Bakurê Kurdistanê derket pêş. Taybetmendiya wî ya herî mezin ev bû ku wî nasnameya Kurdî û baweriya Elewîtiyê di nav poteyeke siyasî de heland û hewl da ku yekîtiyeke neteweyî ya berfireh ava bike.
Di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de, wî li dijî Osmaniyan li kêleka artêşa Rûs şer kir, lê armanca wî ya sereke her tim xweserî û serxwebûna Kurdistanê bû. Ew rêxistinerê sereke yê Serhildana Qoçgiriyê (1921) bû. Her çend ev serhildan bi awayekî xwînawî hatibe tepisandin jî, Elîşêr ji bo kurdan bû sembola berxwedanê.
Di Navbera Helbest û Berxwedanê de: Dersîm
Piştî Qoçgiriyê, Elîşêr derbasî Dersîmê bû û li wir bû şêwirmend û hevkarê nêzîk ê Sey Rîza. Di Serhildana Dersîmê ya 1937’an de, rola wî bêtir dîplomatîk û îdeolojîk bû. Wî bi jêhatîbûna xwe ya teorîk hewl dida ku nakokiyên navbera eşîran ji holê rake û wan li dijî polîtîkayên dewletê bike yek.
Dewleta Tirk ew wekî “şiîrbaz-ajîtator” pênase dikir; ji ber ku wan dizanibû ku moral û vîzyona siyasî ya serhildêran ji ramanên Elîşêr tê.
Hunera Wî: Saz, Soz û Nasname
Elîşêr Efendî bi zaravayê Kurmancî helbestên kûr û bi bandor dinivîsandin. Di helbestên xwe de (ku carinan navê “Taki” bi kar dianî), wî motîfên Elewîtiyê û êşên neteweyî hûnandibûn.
“Bila mala tê bişewite, xwînwaro Topal Osman,
te xortên me gulebaran kirin,
Û tu dozê li me dikî…”
Ev malikên wî yên li ser hovîtiya Topal Osman, nîşan didin ka wî çawa bûyerên dîrokî veguherandine bîra çandî. Wî bi riya helbestan, zilm û berxwedanê radigihand nifşên nû.
Mirineke di Rêya Azadiyê de
Di tîrmeha 1937’an de, li herêma Paxê, Elîşêr û hevala jiyana wî Zarîfe Xatûn di kemînekê de hatin qetil kirin. Kuştina wan ne tenê windabûna du kesan, lê di heman demê de windabûna “pira” navbera eşîran û stratejiya siyasî ya serhildanê bû. Piştî mirina wî, hevgirtina Dersîmê lawaz bû, lê navê wî di stran û bîranînan de her zindî ma.
Mîras û Bandora Wî
Mîrasa Elîşêr Efendî îro jî di nasnameya Kurdên Elewî û di wêjeya Kurdî de dijî. Mehmed Nûrî Dersîmî wî wekî kesekî ku “hestên neteweyî yên eşîran hişyar kiriye” bi nav dike. Ew îro wekî:
• Dengê Çiyayan: Ji ber helbest û dengbêjiya wî.
• Pêşengê Yekîtiyê: Ji ber hewildanên wî yên ji bo yekkirina eşîran.
• Sembola Berxwedanê: Ji ber têkoşîna wî ya bêrawestan a li dijî asîmîlasyonê tê naskirin.
/Mordem Zel/
