🔴Hinek çîrok hene nayên zanîn, hinek karakter hene nayên bîranîn û hinek mirov hene nayên naskirin. Lê di nav van hemû nezelaliyan de, hinek nivîskar hene ku qet ranewestin; nivîskarên ku rûbirûkirina me û heqîqetê ji xwe re kirine derd û armanc.
Li Dersîmê û li herêma wê, çîrokeke bi êş a her zindewerî heye. Ya ku divê zêde bibe ne êş bixwe ne, lê belê veguhastina rast û birêkûpêk a van êşan e ji bo nifşên pêşerojê. Lêkolîner-nivîskar Caner Canerik, bi salan e wan êşên ku li quncikên herî kûr ên Dersîmê bi tenê hatine hiştin ji me re vedibêje û me careke din bi wan rûdanan re rûbirû dike.
Canerik, di vegotineke xwe de wiha dibêje:
“Yek ji zivistanên herî dijwar ên salên dawî, bê qeza û belayê derbas bû.
Erdnîgariya çiyayî û asê, berfa zêde û gundên ku li van herêman hatine avakirin, bûne sedem ku mirov gelek caran bi karesatên aşîtê re rûbirû bimînin. Karesatên aşîtê yên ku tê de gelek mirov mirine an jî bi awayekî mûcîzevî rizgar bûne, di nav ‘Klamên Dersîmê’ (stran û lorîn) de jî xwedî cihekî girîng in. Ya herî naskirî, berhema bi navê ‘Dilê min sewda’ ye ku ji aliyê Kardeş Türküler ve hatî strandin.
Her çend ji ber ku bi zarê herêmî tên gotin gelek ji wan neyên zanîn jî, em dikarin bibêjin ku di vî warî de bi dehan berhem hene. Ez hewl didim wan qeydên deng (kasetên teybê) yên ku di hevpeyvînên xwe de rastî wan hatime, hildim û veguherînim formata dîjîtal.
Hê derfeta min a arşîvkirinê çênebûye, lewma min bi çavekî li wan qeydên ‘stifkirî’ nêr; min pêşî deyişek bi Tirkî guhdar kir û paşê ev ‘lorîna’ ku hûn ê niha bibihîzin dest pê kir.
Ev berhem, çîroka du birayên li gundê ‘Serdeniye’ (dikeve hemberî jorî Kemerê Bervayis) vedibêje ku di bin aşîtê de mane.”
Mixabin min not nekiriye ku min ev qeyd kengî û ji kê girtiye, lê di beşa dawî ya lorînê de dengekî ji derve tê bihîstin û dibêje:
“Kurê Bawa Mûzir ê ji gundê Ware Mîr, Alî.”
Ji bo min surprîza herî mezin ev bû; çimkî ev qeyda dengê Rayver Alî Şanli bû ku min dixwest tevahiya çîroka wî qeyd bikim û min 68 hevpeyvîn bi wî re çêkiribûn.
Li vê erdnîgariya ku çanda nivîskî lê nîn e, rastiyek e ku dîroka herêmî bi rêya klam, lorîn an jî şiareyan (zarê kirmancî/zazakî: şîre/ağıt) tê veguhastin. Heke têkiliya me ya bi boriyê re neqetiya ba, her carê ku em di ber “Kemerê Bervayis” (Ağlayan Kayalar) re derbas dibûn – ku her sal bi aşît/şapeyên (çığ) xwe yên mezin dibe nûçe – me dê ev klam/lorîn bi bîr bîna.
Dîmenên ku min li ser qeyda deng zêde kirine jî, min di sala 2008’an de ji bo belgesela “Pirdesûr” kişandibûn.
Em li jêr xebata lêkolînê ya Huseyîn Canerik ku di derbarê rûdana bûyera her du birayan de amade kiriye, wekî xwe parve dikin…
Du Bira yên ku li Mezreya Serdeniye ya Gundê Xilvesê Ketin bin Aşîta Berfê: Alî Kamer Dönmez û Mihemed Alî Dönmez
Mezraya Serdeniye ya ku bi ser gundê Xilvesê (Oğullar) ya Nazimiyeyê ve ye, yek ji wan niştecihên navçeyê ye ku herî nêzî Pulemoriyê ye. Ev mezra wekî herêmeke ku dikeve bakurê rojhilatê “Kemerê Bervayis” (Ağlayan Kayalar) û çûyînûhatina wê zehmet e tê naskirin. Mezra, li rojhilatê Geliyê Pulemoriyê û Çemê Xarçîkê dimîne û cîranê Xano Seren ya gundê Mezrayê ye. Di navbera Xano Seren û Serdeniyeyê de piştek heye ku di herêmê de wekî “Vile Kunike” tê binavkirin. Li rojavayê mezrayê jî, mezraya Murerike ya gundê Karwanê (Hanköy) ya bi ser Qislê (Nazimiye) ve heye. Murerike, yek ji wan niştecihan e ku di destpêka salên 1980’yî de bi temamî hatibû valakirin.
Xilves û Serdeniye, ne tenê bi şert û mercên giran ên xwezayê, her wiha bi mirinên trajîk jî têne bîranîn. Gorên ku di nava axê de winda bûne, şahidên bêdeng ên bûyerên dramatîk ên li vir in. Mirina trajîk a her du birayên ji gundê Xilvesê, Mihemed Alî Dönmez û Alî Kamer Dönmez, yek ji van çîrokên bi êş e.
Bavê wan Ali Dönmez (Aliyê Kamer) heft caran zewicîbû û neh zarokên wî yên bi navên Ali Kamer, Ali Binat, Binali, Mihemed Ali, Mercan, Emine, Beser, Xeyzane û Sengal hebûn. Hevjînên wî yên ku herî zêde dihatin naskirin Xeyal Xanim (Kuresizê) û Ecma Xanim bûn.
Ali Kamer Dönmez di sala 1941’an de, birayê wî Mihemed Ali Dönmez jî di sala 1949’an de ji dayik bibû. Tevî ku dayika wan Ecma Xanim bû jî, di nasnameya wan de navê Xeyal Xanim hatibû nivîsandin.
Malbata wan û malbata Gülabi-Beser Güzel ku salên dirêj cîran bûn, zarokên hev ji nêz ve dinasîn. Keça Gülabi Beg, Çiçek, ji zarokatiya xwe ve Mihemed Ali Dönmez dinasî. Mihemed Ali ciwanekî bi hêz, xebatkar û wêrek bû. Leşkeriya xwe li Erzînganê (yekîneya destpêkê) û li Sarîqamişê (yekîneya esasî) kiribû, li Unkapani ya Stenbolê xebitîbû û di avakirina Bendava Kebanê de cih girtibû. Dema vedigeriya gundê xwe, bi cotek gayan erd diajot û bi heywanên xwe re mijûl dibû.
Mihemed Ali, di sala 1972’yan de gava 23 salî bû bi Çiçek Xanimê re zewicî bû. Çiçek wê demê 18 salî bû. Bavê wê, ew di sala 1961’an de biribû da ku li Dibistana Herêmî ya Şevînî ya Qiralî (Nazmiye) (YİBO) qeyd bike. Di wê dibistanê de ku heta sala 1965’an tenê keçan lê dixwend, keça piçûk a ku wê demê bi Tirkî nedizanî, ji aliyê midûrê dibistanê ve hatibû ceribandin:
“Midûrê dibistanê ji min re got, ‘Destê xwe dirêjî kaniyê bike,’ lê min fêm nekiribû. Bavê min got, ‘Dibêje destê xwe dirêj bike,’ min jî destê xwe dirêj kir. Tirkîya bavê min jî têrê nedikir, Xidir Sağlam alîkariya wî dikir. Em birin odeya midûr. Midûr ji ber ku temenê min piçûk dît, nexwest min hilde dibistanê. Lê dema bavê min ji midûr re behsa nexweşiya xwe kir, ez qeyd kirim.”
Ji heman gundî Zeynep Genç û Sakine Kaya jî li Qisle YİBO’yê xwendekar bûn.
Bêhnvedana nîvê salê hat. Zarok vegeriyan gundên xwe. Çiçek, bi karnê di destê xwe de bi bazdan çû cem bavê xwe:
“Dema ez di bêhnvedana 15 rojan de vegeriyam gund, bavê min pirsî: ‘Dersên te yên qels (zayıf) hene?’
Min got: ‘Na.’
Zarokê ku di erdnîgariyeke dijwar de mezin bibe, dersên wî yên qels nabe. Kêfa Gülabi Beg a ji ber serkeftina keça xwe zêde neçû; wî di wê salê de jiyana xwe ji dest da.
Çiçek a ku bi alîkariya wergêr “destê xwe dirêjî kaniyê kiribû”, di sala 1966’an de mezun bû. Lê salên dijwar li benda wê bûn. Hîn di heşt saliya xwe de bêbav mabû. Di gundê ku qada lîstikê ya bi qasî sahayeke voleybolê jî lê tune bû, êdî bi rastiyên tal ên jiyanê re rû bi rû bû.
Beser Güzel a ku mûçeyê (maaş) temenê 65 saliyê digirt, xesûya Mihemed bû. Pêdivî bi çûna Qisleyê hebû. Dema jina pîr ji bo girtina mûçeyê xwe yê ji Banka Ziraatê hewceyî piştgiriyê bû, kesê yekem ku hat bîra wê zavayê wê Mihemed Ali bû. Mihemed biryar da ku biçe Wisleyê û pêşniyara hevalê xwe Ali Sağlam a ji bo çûna Pirdesûrê red kir.
Salnameyê 1’ê Adara 1979’an nîşan dida. Roja pêncşemê bû.
Mihemed Ali Dönmez, Süleyman Sağlam (1903-1986) û Beser Güzel bi hev re ketin rê. Çiçek Xanimê ji ber xewna ku hevjînê wê dîtibû, loqmeya Xizir (Nanê Xizir) çêkiribû û jê xwestibû ku li Gola Xizir a nêzî Hêgayo Pil/Hêgayo Derg (Uzuntarla) belav bike.
Mihemed Ali, xewna xwe di rê de ji Süleyman Sağlam re vegot:
“Min di xewna xwe de dît ku gayê birayê min Ali Kamer ketiye bin şepeyê. Piştî demekê gayê me û yê birayê min Binali jî ketin bin şepeyê. Gayê me û yê Ali Kamer di bin şepeyê de winda bûn, lê gayê birayê min Binali rizgar bû.”
Her sê gundiyên ku di ser pira darîn re derbas bûn, gava gihîştin Gola Xizir, Mihemed Ali çira vêxist û loqme belav kir. Piştre li Hêgayê Pil li wesayîtekê siwar bûn, li cihê veqetandina rêya Qisleyê peya bûn û bi wesayîteke din gihîştin navenda navçeyê.
Her du pîran mûçeyên xwe girtin û danûstendina xwe qedandin. Di vegerê de dîsa heta Hêgayê Pil bi wesayîtê hatin. Piştî ku li wir peya bûn, di pira darîn re derbas bûn û ber bi gundê Xilvesê ve bi jor de hilkişiyan.
Gülüzar Çayır bi henekî ji Mihemed re got: “Te xesûya xwe bir ji bo mûçeyê pîrtiyê, lê we ez nexistim ser mûçeyê.” Mihemed jî bersiv da: “Ez ê bixebitim ku te jî bixim ser mûçeyê.”
Süleyman Sağlam, piştî vegera ji Qisleyê, xewna ku Mihemed dîtibû ji hevjîna xwe Elif Sağlam (1912-1992), kurê xwe Ali û bûka xwe Şehriban re vegot.
Mihemed çû serdana mala xezûrê xwe, lê ji nişka ve rabû ser xwe û got: “Ez ê herim malê.” Saray Güzel a ku di teştekê de cil dişuştin, bang kir: “Mihemed, neçe.” Wî jî got: “Çiçek çûye ser avê, dê kî li zarokan binihêre?” û vegeriya mala xwe.
Kadir 5, Ayşe 3 û Songül 1 salî bûn.
Malbatî li ser sifreyê rûniştin. Mihemed ê ku digot “Xwarin di qirika min re naçe”, hevjîna wî jê re got: “Ji dema ku tu ji Stenbolê vegeriyayî ve tu hinekî ecêb bûyî.”
Binali Dönmez ê ku li Serdeniyeyê dijiya, ji birayên xwe yên li gundê Xilvesê dixwaze ku jê re kinkor/kunkor (Çarçir) bînin. Ali Kamer Dönmez xeberê ji çend gundiyan re dişîne lê kes nabe xwebexş. Dayika Düzgün Güzel, Saray Xanim, naxwaze kurê xwe ji ber metirsiyan bişîne.
Kurê Ali Kamer Dönmez ê 11 salî Metin Dönmez, li Dibistana Seretayî ya Qisle Hêgayî Pil xwendekarê pola 4’an e ku kîlometreyan dûrî gund e. Ew yek ji wan zarokan e ku ji Xilvesê bi peyatî diçin dibistanê. Di ser pira darîn a li ser Çemê Pulemoriyê re derbas dibin, digihîjin Hêgayî Pil û piştî dersê dîsa bi heman rêyê vedigerin gund. Di dibistana ku mamosteyên bi navê Kalmen û Ahmet Ardıç lê peywirdar bûn de, gelek xwendekarên ji Serdeniye û Oğullarê dixwendin: Ahmet Kaya, Ali Güler, Ali Kaya, Cevahir Ayaz, Cevahir Güzel, Gülsem Güzel, Metin Dönmez, Musa Güzel, Sema Güler û Zeki Genç.
Dîrok 1’ê Adara 1979’an, roja Pêncşemê bû. Wê rojê gava Metîn ji dibistanê derket û vegeriya gund, dê û bavê wî li malê bûn. Bavê wî got ku ew ê hevalekî xwe yê gund jî hilde û biçe mala Bînalî. Di wê navberê de Metîn ji bo avanînê çû ser kaniyê. Apê wî Mihemed Elî, ligel xesûya xwe Besê (Beser Güzel), ji bo girtina miaşê kal û pîran çûbûn Qisleyê û nû vegeriyabûn.
Mihemed Elî li ser kaniyê rastî Metîn hat û pirsî ka bavê wî li kuderê ye. Metîn got ku bavê wî çûye Serdeniyeyê.
Gava Metîn av anî û vegeriya malê, dît ku bavê wî hîn li malê ye. Hevalê bavê wî di kêliya dawî de dev ji çûnê berdabû. Gava Metîn got ku ew rastî apê xwe hatiye, bavê wî got: “Nexwe gazî bike bila bê.” Metîn jî çû mala apê xwe û xeber da wan.
Wê gavê Çîçek û Mihemed Elî li ser sifreyê bûn. Metîn kevir avêt ser koliya (banê) mala apê xwe û qêriya:
“Metê! Bavê min got, heke apê min wê biçe Serdeniyeyê, bila bê!”
Mihemed Elî di mijara çûn û neçûnê de dudil bû. Hinek xeyidandinên berê yên bi birayê wî re hîn di bîra wî de bûn. Fikra jina xwe pirsî. Jina wî ne erênî û ne jî neyînî tiştek negot.
Wê rojê Mercan Güzel, ber bi nîvro ve ji rêya jêr re çûbû Serdeniyeyê. Tevî ku Mihemed Elî westiyayî bû jî, nexwest birayê xwe bi tenê bihêle. Di dawiyê de biryara çûnê da.
Alî Kamer û Mihemed Elî, li derdora saet 15.00’an de ketin rê. Birayan li ser piştê (gir) hinekî bêhna xwe veda. Bînalî Dönmez, ji birayên xwe yên li devera piştê re got ku ji jor de werin:
“Ji jor de werin!”
Ji bo gihîştina Serdeniyeyê mesafeyek kêm mabû. Dengê axaftina her du birayan ji gund dihat bihîstin. Mihemed Elî çavên xwe bir ser Murerîkeyê ku li hember dirêj dibû û axînek kişand:
“Heyf ji bo Murerîkeyê… Vala bûye!”
Huseyîn Güler, Kamer Sever û Ahmet Sever ên Serdeniyeyî, her du bira li hember xetera aşîtê (çığ) hişyar kirin û jê re gotin ku ji rêya jor werin. Lê belê birayan nexwest rêya xwe dirêj bikin.
Nêzî hefteyek berê, gava gihîştin cihê ku Mihemed Elî lê şemitîbû û heta tunelê çûbû, qiyamet rabû. Girteyek mezin a berfê wekî lehiyê herikî û her du birayên westiyayî li ber xwe kirin.
Fadîme Dönmez, dengê apên xwe yên ku nêzî mala wan a li Serdeniyeyeyê dibûn, bihîst:
“Bavê min Bînalî Dönmez got, ‘Ji jor de werin, ji jêr de neyên.’ Tenê çend metre mabû. Apê min Mihemed Elî bi destê xwe nîşan da û got, ‘Here lo aşît li kuderê ye, tiştek nabe.’ Di wê navberê de aşît rûda. Min bi çavên xwe dît. Piştre bavê min jî xwe avêt nav aşîtê. Bavê min rizgar bû.”
Binali Dönmez, Hüseyin Güler û Fadime Dönmez, çend ji wan navên ku şahidî ji wî kêliyî re kiribûn bûn. Qîrînên gundiyan yên tije êş, tevlî aşîta berfê bû.
Binali Dönmez, piştî ku dît birayên wî li ber çavên wî di bin berfê de man, xwe avêt nav berfê û hewl da ku dawî li jiyana xwe bîne. Piştî ku demekê li pey berfê çû, rizgar bû.
Mihemed Ali, ku laşê wî di bin berfê de mabû û milê wî li hewa bû, bi tiştên di destê xwe re bi metreyan hat kaşkirin û di dawiyê de ji zinarekî ket û winda bû. Ali Kamer jî di demeke kurt de di nav girêka berfê de winda bûbû.
Gundiyên Serdeniyeyê, di nava çend deqeyan de ji bo alîkariyê bezîn. Ahmet Sever, Binali Dönmez, Hasan Hüseyin Güler, Hüseyin Güler, İmam Güler, Kamer Sever û Şükrü Sever di nav wan gundiyan de bûn ku beşdarî xebatên rizgarkirinê bûbûn.
Birayên ku di Bin Şepeyê de Man: Birîna Kûr a Xilves û Serdeniyeyê
Ahmet Severê Serdeniyeyî (1934-1998), yek ji kedkarên bindest ên gund bû. Hevalê wî Xidir Canerik diyar dike ku di salên 1950’î de, li nêzî Xano Seren (Han Yaylası), Ahmet Sever yekane kes bû ku darên birî li pişta xwe heta depoyê dikişand. Ahmet Sever, di heman demê de yek ji gundiyên xebatkar bû ku ji bo rizgarkirina birayên di bin şepeyê de mabûn, seferber bibû.
Nêzî saetekê şûnda bedena bêcan a Mihemed Ali hat dîtin. Beşek ji milê wî li derve bû; li ser lêv û li pişt guhê wî yê rastê şopên birînan hebûn. Saeta wî hîn dixebitî. Berf bi rengê sor hatibû boyaxkirin. Serdeniyeyiyan gundiyê xwe yê hêja bi baldarî pêçan û birin mala Hüseyin Güler. Mihemed Ali yê ku di 30 saliya xwe de xatir ji jiyanê xwestibû, hîna xwîn ji bedena wî dilop dikir. Şükrü Sever jî di nav kesên ku ew rakirin ser sedeyê de bû. Dema ku wî lingên Mihemed Ali girtin, ferq kir ku bedena wî hîna germ e.
Gava Mihemed Ali di wê rampa asê de ber bi mala Hüseyin Güler a li Serdeniyeyê ve dihat hilgirtin, Şükrü bi bez ber bi Vile Palaxe ve çû û bangî Xilvesiyan kir.
Hewa biba bû. Gundiyan pezên xwe zûda derxistibûn derve û bi gurz û gupikên darên berûyê xwedî dikirin. Wê rojê Ali Sağlam piştî ku bizinên xwe çêrandin, vegeriya malê. Hevjîna wî Şarê (Şehriban Sağlam), dema ku ji bo ajalan bixe hundirê axurê derket derve, dengên mirovan ên ku ji bakur-rojhilat ve dihatin bala wê kişand. Gava wê guhê xwe da dengan, bihîst ku qala şepeyê û zarokên Ali Dönmez dikin û tavilê xeber da hevjînê xwe. Ali Sağlam ê ku wê rojê bi her du birayan re rasta hev hatibû, nexwest bawer bike û got: “Ew hîna nû li vir bûn.”
Hema ku agahî gihîşt Xilvesê, hemû mêrên gund bêr û qedûmên xwe girtin û ber bi Serdeniyeyê ve ketin rê.
Wê demê Comerd Açıkbaş, bêyî ku bizanibe Mihemed Ali çûye Serdeniyeyê, li deriyê mala wî xist. Çiçek Xanimê derî vekir:
“Comerd Açıkbaş li derî xist û pirsî: ‘Xuşkê, birayê min Mihemed li kû derê ye?’ Min bi henekî got ‘Li mal e.’ Comerd got: ‘Binali û Ali Kamer di bin şepeyê de mane.’”
Wê demê Kadir pênc, Ayşe sê û Songül hîna salekî bûn. Çiçekê zarokên xwe hiştin û ket rê. Comert xeber dabû xizmên wan jî.
Gundiyan hewl da ku rê li ber Çiçekê bigirin da ku neçe cihê bûyerê. Hevjîna İbrahim Çelik, Çiçek Çelik, dêya wê Beser Güzel û jina birayê wê Saray Güzel, ew birin malê. Bi gotina ku hevjînê wê sax e, hewl dan wê teselî bikin. Lê belê jina ciwan îkna nebû. Hevjînê wê yê ku berê jî ji şepeyê bi girtina darekê filitîbû, wê demê qîriya bû: “Ez sax im!” û nîşan dabû ku ew li jiyanê ye.
Ji gundê ku qasî saetekê dûr bû, agahiyeke berbiçav negirtina li ser hevjînê xwe, fikarên wê zêdetir dikirin.
Wê rojê berfeke sivik û wekî tozê dibarî.
Xewneke ku berê ji hevjînê xwe bihîstibû hat bîra wê. Êdî nedikarî bisekine. Tevî hemû astengan rabû ser xwe û bêyî ku li pey xwe binêre ket rê:
“Hewa tarî bibû. Mercan Güzel bi min re hat. Gava em gihîştin Dere Pagasod, wê ji min re got: ‘Şepe dê me bibe.’ Tarî bû. Em di dehlê de şimitîn û heta jêrê çûn, me bi darekê girt û em sekinîn. Tu ronahî tune bû. Me heta Şiya Palaxû meşiya. Hüseyin Güler li wir em sekinandin:
‘Vegerin, şepe heye!’ Li Mercanê hêrs bû: ‘Te çima vê jinê vê êvarê anî?’ Wî em birin mala xwe ya li Serdeniyeyê. Got ‘Netirsin.’ Mihemed Ali danibûn ser nivînê, gotin ‘Radizê, şiyar nekin.’ Lê dema ez çûm, çavên Mihemed Ali vekirî bûn. Elif Güler got ku dema Mihemed Ali derxistine hîna sax bû û demekê li wê nêriye. Di nav xwînê de bû, di nav betaniyê de pêçabûn. Li ser lêv û pişt guhê wî yê rastê şopên birînan hebûn, ez bawer dikim ji ber bêrê bû.”
Dapîr dema hat malê, neviyên xwe di bin maseyê de veşartî dîtin. Zarok di nav tirsê de bûn. Kadir xwe avêt stuyê dapîra xwe û got: “Bavê min hat kuştin.”
Tevî dîtina Mihemed Ali, hîna agahî ji Ali Kamer tune bû. Selvi Xanim a ku bi hêviya dîtina şopekê ji hevjînê xwe çûbû Serdeniyeyê, bi bêhêvî vegeriya malê. Bi vegera wê re, xebatên rizgarkirinê di şevê de hatin rawestandin.
Kamer Güler, yek ji gundiyên ku di xebatên rizgarkirinê de cih girtibû.
Agahiya her du birayên ku li Serdeniyeyê di bin şepeyê de mane, zû belav bû. Hema ku ev bûyera tal gihîşt Pirdesûrê, seferberiyeke mezin dest pê kir. Bi sedan mirov ji Pirdesûr û gundên derdorê ber bi herêmê ve herikîn. Gelek kesên ku di mînîbusan de cih neditîtin, bi peyatî çûn. Kamer Güler jî ji ber ku di wesayîtê de cih nemabû, yek ji wan kesên peyatî bû. Ji gundê Aynige Mustafa Dalkılıç, Musa Pekin, Musa Doğru û malbata Canpolatan, ji daristana Aynigeyê bi meşê çûn hawara wan. Ali (Seydali) Yıldız û hinek gundiyên din bi mînîbusê çûn cihê bûyerê.
Keça Ali Dönmez Beser Canpolat a ku li Aynige/Mezra dijî, agahiya mirina birayên xwe tenê roja din bihîstibû:
“Hüseyin Susam bi zarokê xwe xeber ji me re şand. Ji bavê zarokên me (hevjînê min Hüseyin) re got ‘Bila bê Aynige ya jorîn.’ Hevjînê min çû, piştî demekê vegeriya. Min meraq kir û pirsî: ‘Çi bû?’ Got: ‘Jina Ali Kamer miriye.’
Ali Yıldız (Serkeftina derketina lûtkeyê ji rêyên tozî yên Aynige ya Pulemoriyê):
Ali Yıldız, hema ku xebera felaketê bihîst, ber bi cihê bûyerê ve beziya.
Wê demê min axur paqij kiribû, selek vala kiribû. Selek li pişta min bû. Ez tavilê ketim rê. Gava ez nêzî pira li cem tûnelê bûm, hevjîna min li pey min qîriya: ‘Em bi hev re herin.’ Hat û em bi hev re berdewam bûn. Li Haskarê Ali (Seydali) Yıldız, Hüseyin Susam (1938-2020) û hevjîna wî Hatice Susam (1943-2019) tevî gelek kesan di erebeyê de li benda me bûn. Ji me re gotin ‘Werin, li erebeyê siwar bibin.’ Min ji Seydali pirsî, got ‘Em ê ji Ali Rizayan çêlekan bigirin.’ Ew bi erebeyê çûn, me meş tercîh kir.
Em ketin qiyameya Xilvesê. Keça apê min Gülabi Güzel, Saray Büyüktaş, lorîn (ağıt) dikir. Min got qey ji bo dotmama xwe lorînê dike. Dema em gihîştin goristanê kes tune bû. Di dilê xwe de min got ‘Ax! Kê Mihemed kuşt?’ Deriyê mala wan girtî bû. Em çûn mala Ali Kamer. Hevjîna wî Selvi li malê bû. Hatibû gotin ku ew miriye lê ew sax bû. Her kesî digiriya. Ez ji xwe çûm. Min ji dûr ve deng dibihîstin. Min bihîst ku dapîra Xidir Güzel, Beser, digot: ‘Kesî nekuştiye, şepe biriye.’
Mihemed Ali anîn malê. Ali Rîza Sağlam destê min girt, xwest min bibe mala Mihemed Ali. Min xwe ji destê wî rizgar kir, min xwe ji rampa jêr de avêt û ez gêr bûm. Sê diranên min şikestin. Paşê birayê min ê mezin Ali Kamer jî anîn. Gotin ‘Dixtor dê bê û qut bike, binerê.’ Min serê xwe li derî xist, şikest. Heşt-deh rojan li Xilvesê mam. Di mala Mihemed Ali de min hewl da xwe bikujim lê ji ber zarokên xwe min dev jê berda.”
Dema Beser û hevjînê wê Hüseyin Canpolat ber bi Xilvesê ve dimeşiyan, li nêzî Olî li tûnele 8’an tevgereke mezin hebû. Bi sedan gundî ji Pirdesûr, Aynige, Tasniye, Mezra, Meçiye, Salorik; Hêgayê Pil, Karwan û Murerikeyê beşdarî xebatên rizgarkirinê bûn. Xwendekarên lîseyê yên ku ji Dersîmê hatibûn jî, wê rojê li şûna ku herin dibistanê, piştgirî dan xebatan.
Tîmên rizgarkirinê tenê ji gelê herêmê pêk dihatin. Tu rayedarekî fermî li qadê tune bû. Bi hewlên bi sedan mirovên ku ji tûnelê ber bi Serdeniyeyê ve bi çûkan (şiş) berf kontrol dikirin, encam hat girtin. Bedena bêcan a Ali Kamer, ku şev di bin berfê de derbas kiribû, hat dîtin.
Ali Kamer ê 38 salî, di stûyê wî û gelek deverên bedena wî de şikestin hebûn.
Êdî ji bo mudaxeleya dewletê tu asteng nemabû. Dozgerê Komarê yê Qisleyê li cihê bûyerê lêkolîn kir, Bijîşkê Hikûmetê yê Qisleyê rapora ‘otopsiyê’ amade kir. Bedena her du birayan birin mala wan a li Xilvesê.
Beser Canpolat a ku digot qey dê birayên wê ji aliyê dixtor ve ‘werin qutkirin’, krîza hêrsî derbas kir û serê xwe bi tundî li derî xist; di nav xwînê de ma. Lorînên jinan li Geliyê Pulemoriyê belav dibû.
Di eraziya Mihemed Ali ya li Vurozê de, ku wî wê payîzê çandibû, êdî xemgînî şîn dibû.
Xilves, belkî di dîroka xwe de cara yekem bû ku mazuvantiya merasîmeke wisa mezin a cenazeyê dikir. Bi sedan mirov ji gundên Qisleyê û Pulemoriyê hatin cem hev da ku her du birayan oxir bikin. Lê belê, tu rêveberê dewletê beşdarî cenazeyê nebû. Birayên ku li ser milan hatin hilgirtin, bi hêsir û lorînan hatin veşartin.
Ev trajedî ne tenê Xilves an jî Serdeniye, hemû herêm bi kûr ve hejand. Li pey her du birayan hevjînên bî (dul) û zarokên sêwî man.
Çiçek Dönmez, du sal piştî ku hevjînê xwe li Xilves Vile Vurozê oxir kir, neçar ma ku koçî gundê Mixisî (Yalınca) ya Erzinganê bike. Ji bo dayika ku bi sê zarokan re bi tenê mabû, rojên dijwar dîsa dest pê kiribûn. Ji bo ku li ser piyan bimîne, li ber gelek zehmetiyan rabû. Zarokên xwe bi karkirina di eraziyan de mezin kirin. Heskirina wê ya ji bo jiyana bi rûmet, di van şert û mercên ku xerabûn lê asayî bûye de, her cure pesnê heq dike. Niha bi xwedîkirina neviyên xwe jiyana xwe berdewam dike.
Ev her du gundiyên mêrxas, wêrek û xebatkar ên ku di bin girseya berfê de man û tevlî şînahiyên bêdawî bûn, di vê erdnîgariya bi êş de wekî birîneke ku naşewite dimînin.
/Werger Mordem Zel/
