🔴NÛPEL – Şêx Evdirehmanê Axtepî, yek ji stûnên herî qahîm ên wêjeya Kurdî ya klasîk, zanyarekî piralî û helbestvanekî xwedî felsefeyeke kûr e. Ew ne tenê bi baweriya xwe, lê bi zanist, stêrnasî û hişmendiya xwe ya neteweyî jî di dîroka Kurdistanê de cîhekî taybet digire.
Jiyan û Perwerdehiya Wî
• Ji Dayikbûn: Şêx Evdirehman di sala 1850î de (li gorî hin çavkaniyan 1842) li gundê Axtepê yê ser bi navçeya Axparê ya Amedê ji dayik bûye.
• Malbat: Ew kurê Şêx Mihemedê Kerpîlî ye û di nav malbateke olperwer û zanyar de mezin bûye.
• Xwendin: Wî li medreseyên navdar ên Kurdistanê perwerde dît. Di demeke kurt de di zanistên wekî tefsîr, hedîs, fiqih, mantiq, felsefe, stêrnasî (astronomî) û bijîşkiyê de gihîşt asteke bilind.
• Ziman: Axtepî bi çar zimanan (Kurdî, Erebî, Farisî û Tirkî) dizanibû û bi van zimanan berhem afirandin, lê wî herî zêde giranî da ser dewlemendkirina zimanê Kurdî.
Felsefe û Hişmendiya Wî
Felsefeya jiyana Axtepî li ser sê bingehên sereke ava bibû:
1. Tasewuf (Wehdetul Wucûd): Di bin bandora vê felsefeyê de, wî gerdûn wekî neynika Xwedê didît û eşq wekî riya herî kurt a gihîştina heqîqetê pênase dikir.
2. Hevgirtina Ol û Zanistê: Ew zanyarekî pêşverû bû. Wî bawer dikir ku naskirina gerdûnê û zanistên fîzîkî (stêrnasî, hwd.) mirov nêzîkî afirîner dike.
3. Neteweperwerî: Tevî ku şêxekî Neqşîbendî bû, wî Kurdîtî û perwerdehiya bi zimanê dayikê wekî bingeha rûmeta civakî didît.
Şêwaza Wêjeyî
Helbestên wî di bin bandora dibistana Melayê Cizîrî û Ehmedê Xanî de ne. Wî di berhemên xwe de sembolên tasewufî (mey, saqî, mûm) bi hostatî bi kar anîne û li dijî nezanînê her tim banga ronahiyê kiriye.
Berhemên Sereke
Şêx Evdirehmanê Axtepî mîrateyeke dewlemend li pey xwe hiştiye:
• Dîwana Ruhî: Berhema wî ya herî navdar ku helbestên evînî û felsefî tê de ne.
• Rewd-un Neîm: Jiyana Pêxember bi şêweyê menzûm û bi Kurdî.
• Kîtab-ul Eşqal: Pirtûka li ser geometrî û stêrnasiyê.
• Tebpet-ul Heywanat: Berhemeke li ser taybetmendiyên ajalan û zanista bijîşkiyê.
Mirina Wî
Ev zanyarê mezin di 29ê Adara 1910an de li Amedê çû ser dilovaniya xwe. Îro tirba wî li gundê wî Axtepê ye û wekî sembola zanist û wêjeya Kurdî tê ziyaretkirin.
